TÌNH THƠ NGUYỄN TẤT NHIÊN
VÀ NỖI NGHIỆT NGÃ
CỦA TÂM HỒN MỘNG DU
Tình yêu là đề tài muôn thuở, bởi nó là bản
năng gốc của con người, vì thế chẳng có lớp học nào dạy cách yêu nhau cả.
Đọc thơ tình của Nguyễn Tất Nhiên gợi ta nhớ trước ông một thập niên có thơ Nguyên Sa.Nay nghiệm ra rằng thơ Nguyên Sa là lời giáo ngôn tình ái, là triết luận, tâm lý của những tình yêu thời mới lớn:
"Áo nàng
vàng anh về yêu hoa cúc
Áo nàng xanh anh
mến lá sân trường
Sợ thư tình chưa
đủ nghĩa yêu đương
Anh thay mực cho vừa màu áo tím."
Tình yêu đó đi từ
sự trải nghiệm xuyên qua lăng kính tư
duy của Trần Bích Lan, giáo sư triết học, người làm thơ cho những tín đồ đang
yêu. Trong đời thực, ngoài vợ mình ra, Nguyên Sa không hề yêu ai cả.
Còn Nguyễn Tất Nhiên thì khác, thơ ông là nỗi
lòng, là lời tự thú của một gã tình si trước bình minh số phận: "Thời mới
lớn em dễ dàng xao động/ Buồn thay ta không bắt nổi hồn nàng/ Nên mật tình đắng
giọng ngàn năm/ Thôi, phận bạc hãy nhuộm giùm tóc bạc."
Nhà thơ tên thật là Nguyễn Hoàng Hải, sinh năm 1952 tại Biên Hòa, lớn lên học tại Trường Trung học Ngô Quyền nơi sở tại. Năm 14 tuổi, ông đã làm thơ và biết yêu từ rất sớm: "Nắng bờ sông như màu trang vở cũ / Thuở học trò em làm khổ ai chưa?" (Nên sầu khổ dịu dàng)
Cùng bạn học là Đỗ Thiên Phương lập thi văn đoàn, xuất bản hai tập: Nàng Thơ Trong Mắt và Dấu Mưa Qua Đất dưới bút danh Hoài Thi Yên Thi. Đến năm lớp 12, xuất bản tập Thiên Tai. Một tập thơ tình tuổi học trò mà lấy tên "Thiên Tai "đủ để thấy rằng tình yêu đối với ông là một trận bão lòng mà hậu quả là những cuộc tình thua: "Em bây giờ có lẽ, toan tính chuyện lọc lừa / Ta bây giờ có lẽ/ Xin làm người tình thua."
Năm 1970,
khi đến gặp Du Tử Lê để nhờ giới thiệu thơ đến các toà soạn, ông có hỏi: "Thưa anh, bút hiệu Hoài Thi Yên
Thi bạn bè em cho là hơi "sến" phải không anh? Du Tử Lê buột miệng
nói "tất nhiên" rồi tiếp: "Họ Nguyễn phải không, cứ lấy hiệu là Nguyễn
Tất Nhiên đi, may ra thơ còn đổi vận." Bút hiệu Nguyễn Tất Nhiên ra đời, thơ
đăng báo.
15 bài thơ được
phổ nhạc, trong đó có nhiều bài của vài nhạc sĩ tên tuổi như Phạm Duy, Nguyễn Đức
Quang, Anh Bằng..Thơ bước ra ánh sáng, được nhạc chấp cánh, Nguyễn Tất Nhiên đã
tạo nên một hiện tượng văn học đình đám ở miền Nam đầu thập niên 1970.
Bước vào thơ Nguyễn Tất Nhiên là ba bóng hồng Bắc 54. Cả ba cô không hề là giai nhân. Ông mê họ theo cách của mình, bởi vì "Vẻ đẹp của người con gái không ở đôi má hồng mà nằm nơi ánh mắt của kẻ tình si," (Emmanuel Kant). Nhà thơ vương vào đời họ như một nỗi ám thị có từ muôn kiếp:
"Người từ
trăm năm về qua sông rộng
Người từ trăm năm về khơi tình động."
Hình như
trong tiền kiếp họ đã vướng vào ông cái duyên của một cọng buồn cỏ khô (chữ TCS
) nên về qua sông rộng rồi về khơi tình động ở kiếp này làm cho ông phải chịu một
nghiệp tình sầu: "Ta ngoắc mòn tay, ta chạy vòng vòng, ta chạy mòn
chân" để rồi cuối đường chỉ thấy
một trùng trùng gió lộng.
Ba nàng thơ cô nào cũng ỡm ờ, mắt nhắm mắt
mở kiểu câu like. Xem ra nhà thơ đã tự đuổi bắt lấy cái bóng của chính mình
trên xa lộ tình yêu: "Tình cứ đuổi theo người như chiếc bóng / Người
thì không bắt bóng được bao giờ / Anh muốn khóc trong buổi đầu niên học / Bởi yêu em nên sầu khổ dịu dàng."
Đây là nỗi lòng viết cho Duyên, là tình mối đầu nên lời hồn nhiên, sầu khổ
nhưng dịu dàng.
Năm năm một chuyến tình vô vọng, ông làm bài thơ cuối nói với nàng để tự trách và khép lại trái tim:
"Năm năm trời ta làm tên quái đản
Cầu danh trên nước mắt người tình
Năm năm trời có nhục có vinh
Có chua chát ngọt bùi cay đắng
Có hai mái đầu chia nhau thù oán
......
Tình ta đẹp nhưng tình con nít nhỏ
Nên lỗi lầm đã đục màu sông
Nếu em còn thương mến tuổi mười lăm
Xin nuốt hận mỉm môi cười xí xoá
Hồn ta đẹp nhưng đời ta thảm quá."
Ý thơ hồn nhiên, có yêu thương, có dỗi hờn, có cam chịu, đó chính là đặc trưng của tình yêu tuổi học trò trong thơ Nguyễn Tất Nhiên.
Sau Duyên là Minh Thủy, cô bạn học cùng trường, sau hai lớp. Thơ viết cho Thủy thì tình tứ hơn: "Chiều em đi học về thơm tóc thả / Áo eo suông trinh bạch cả giáo đường / Ta ngọt ngào gọi khẽ, người đi luôn." (Kẻ tự đóng đinh tim).
Tín hiệu tình yêu gởi đến nơi không địa chỉ, vì tình một chiều khiến nhà thơ cũng chịu nhiều đau khổ: "Ba năm vuốt ngọn tình dài / Ừ tôi còn vụng ngón tay dậy thì / Thuở nào sầu đã lâm ly / Giờ thêm già héo nhiều khi hận thù." (Nên thời gian ấy ngùi trông).
Đến đây
thì sự hồn nhiên đã đi vắng, thủ pháp tạo hình ảnh "Vụng ngón tay dậy thì" trong "ba năm vuốt ngọn tình dài" rất
gợi tả, biểu cảm lời tự trách, tự xót xa.
Lúc này, sầu khổ không còn dịu dàng nữa vì thân già héo nhiều khi hận thù. Nỗi đau đã được tôi luyện nên chai cứng hơn rồi. Hai chữ "hận thù" chỉ là cách nói cường điệu mang tính thù vặt của một ẩn ức tình yêu mà ông phải nói ra thơ cho bỏ ghét, thực ra ông vẫn yêu nàng say đắm. Bài "Hai năm tình lận đận" sau đây là một minh chứng: "Em không còn thắt bím / Nuôi dưỡng thời ngây thơ / Anh không còn luýnh quýnh / Trước sân trường trao thư / Em vẫn còn mắt liếc/ Anh vẫn còn nôn nao / Ngoài đường em bước chậm/ Quán chiều ngóng cổ cao / Hai năm tình lận đận/ Hai đứa cùng xanh xao / Hai năm trời mùa lạnh / Hai đứa cùng hư hao".
Nhà thơ đã thành công trong nghệ thuật đối ý
từng cặp câu thơ nhằm biểu đạt tâm hồn đôi lứa, giúp ta cảm nhận được cung bậc cảm
xúc của một tình yêu lận đận dần trôi theo năm tháng. Bài này được Phạm Duy chọn để phổ nhạc cùng tên.
Một nàng thơ nữa là Kim Oanh, bạn học cùng trường kém ông hai lớp, nhà có quán cà phê Ca Dao nổi tiếng ở Biên Hòa: "Đôi mắt tròn, đen, như búp bê / Cô đã nhìn anh rất Bắc Kỳ / / Anh vái trời cho cô dễ dạy / Để anh đừng uổng mớ tình si." (Cô Bắc Kỳ nho nhỏ). Cô gái có mái tóc thời thượng này thoáng qua hồn ông với những vần thơ nhí nhảnh: "Cô Bắc Kỳ nho nhỏ/ Tóc demi garcon / Chiều vui thương đón gió / Có thương thầm anh không? Cô Bắc Kỳ nho nhỏ / Tóc demi garcon / Cười ngây thơ hết nụ / Tình cờ thấy anh trông / Cô Bắc Kỳ nho nhỏ / Mắt như trời bao dung / Hãy nhìn anh cho rõ / Trước khi nhìn đám đông / Hãy nhìn anh chút nữa / Trước khi vào đám đông." (Đám đông)
Nguyễn Tất Nhiên đi theo em nhưng không
lãng mạn bằng Phạm Thiên Thư khi theo Ngọ về, tóc dài tà áo vờn bay mà hình như
dạn dĩ, tinh quái và lì hơn: "Hãy nhìn anh cho rõ / trước khi nhìn đám đông / hãy nhìn anh chút nữa / trước
khi vào đám đông." Đúng là một bên bu, một bên né. Bài nầy đã được Phạm Duy phổ nhạc dưới tên Cô
Bắc Kỳ nho nhỏ.
Tình yêu vốn khởi tự tâm sinh, mỗi người đều
có những cách yêu khác nhau tuỳ theo tâm lý, hoàn cảnh và dung lượng tâm hồn, Tất
Nhiên gây nhiều ấn tượng cho người đọc bởi vì thơ ông có nhiều tính cách trong
một: hồn nhiên trong chua cay, hạnh phúc
trong đau thương và lãng mạn trong sầu thảm: "Người tóc thả vai ngang / Bước
qua chiều mưa nhỏ / Cùng tận chốn tang thương /
Ta nghe ngàn phiến gió / Đè nặng bóng thê lương / Xuống từng hơi thở
khó.....Đôi mắt người ngây thơ /Không hề vương vấn tội / Có chở tình ta theo /
Tới cõi nào diệu vợi?" Những điều đó phát xuất từ tâm trạng, hoàn cảnh
và tâm lý bản thân. Việc yêu và làm thơ là vận nghiệp của nhà thơ, chưa kể Nguyễn
Tất Nhiên còn mắc bệnh tâm thần phân liệt.
Ở Trường Sĩ quan Thủ Đức, ông bị từ chối vì
tâm thần bất ổn. Và theo Phạm Duy, nhạc
sỹ đã ba lần vào dưỡng trí viện Biên Hoà để thăm Bùi Giáng, Nguyễn Ngu Ý và
Nguyễn Tất Nhiên.
Theo kinh Pháp Cú thì Tâm là chủ tạo tác, khi tâm động thì Ý phát sinh.Thi sĩ là người nhạy cảm và đang yêu thì tâm luôn vọng động, vì thế, ý tưởng trong thơ Nguyễn Tất Nhiên phong phú, ngôn từ mãnh liệt, hình ảnh táo bạo có khi chạm đến ngưỡng siêu thực: "Chiều em đi học về chim trắng bước / Ngang giáo đường nhoè nhoẹt màu vôi phai / Có động lòng xin hãy rút khăn tay / Lau giùm mắt kẻ xương bày trên thán giá / Là ta đó, em ơi đang tầm tã / Mưa đầy hồn đau đớn thương thân / Lỡ yêu tín đồ phải chấp nhận gian truân / Phải muối mặt giao du cùng quỷ sứ / Tính nhân hậu đã hồi nào hoá dữ / Bởi vì em gõ nhẹ cửa Thiên Đàng".
Khi cao hứng thì thính giác và thị giác được ông cảm nhận qua lăng kính phân liệt tâm thần, tạo nên một hiệu ứng nghệ thuật về hình ảnh đầy ấn tượng: "Chuông nhà thờ đổ mệt / Tượng Chúa gầy hơn xưa / Chúa bây giờ có lẻ / Xuống trần gian trong mưa." (Hai năm tình lận đận)
Nhiều khi lên cơn hoang tưởng, ông tự hóa thân làm linh mục: "Vì tôi là linh mục / Phổ lời tình nhân gian / Thành câu thơ buồn bã / Nên hạnh phúc đâu còn / Nên người tình duy nhất / Vừa thiêu hủy lầu chuông." (Vì tôi là linh mục).
Và khi mà ẩn ức về một khát vọng tình chưa thỏa đáng thì phản ứng đột nhiên táo bạo: "Nếu vì em mà ta phải điên tình / Cơn giận dữ đã tận cùng mê muội / Thì đừng sợ, Duyên ơi thiên tài yếu đuối / Tay tre khô mối mọt ăn luồn / Dễ gãy đòn, miếng vụn tả tơi xương / Khi tàn bạo xiết cổ người yêu dấu! (Tình em cô gái Bắc).
Xét kỹ, ta thấy Nguyễn Tất Nhiên không phải là kẻ thất tình, vì ông không có mối tình nào cả mà chỉ là yêu đơn phương với những chuyến tình thua thiệt. Ông là kẻ lụy tình.
Có điều là, 8 năm sau, ông gặp lại Minh Thủy. Do những đổi thay của thời cuộc, năm 1978, Thủy không còn sự lựa chọn nào khác nữa. Nàng đã đáp lại tình ông. Họ cưới nhau,
đến năm 1980 thì sang Pháp, năm sau lại sang Mỹ.
Hôn nhân là quà tặng của tình yêu, đồng thời cũng là định mệnh, bởi sự khác biệt nhau về tính cách, khó chịu đựng được đời nhau: "Em mang hồn vô tội / Đeo thánh giá huy hoàng / Còn tôi nhiều sám hối / Mà sao vẫn hoang đàng." (Em hiền như Ma soeur).
Hãy nghe ông dự cảm
trước hôn nhân:
"Phu thê nếu
đã nợ rồi / Thì tôi đâu ngại ngỏ lời yêu em / Như con chim mới tập chuyền / Bâng khuâng gánh lụa thánh hiền em ra /
Mặt trời rực rỡ phương xa / Ở đây hạnh phúc chỉ là đau thương / Phu thê nếu đã buộc ràng
/ Thì xin nhẫn nhục cưu mang vợ chồng /
Tôi quanh năm sống hoang đàng / Cũng xin nhỏ lệ hoàn lương khóc
tình."
Khi đã chung thuyền, rồi thì hạnh phúc với ông là một sự hoài nghi: "Có những chiều muốn hôn em rồi khóc / Mùa bình an nào chờ đợi uyên ương? (Uyên ương)
Đúng như Hồ Zếnh đã nói: "Tình mất vui khi đã vẹn câu thề / Đời chỉ đẹp những khi còn dang dở."
Thay vì là vương miện tình yêu, ông đã đội phải chiếc vòng Kim Cô. Ở khúc quanh số phận này, nhà thơ bắt đầu đối mặt với bi kịch của cuộc đời mình:
"Tình cũng khó theo thời cơm áo khó
Ta dìu nhau đi dưới bóng nợ nần"
(Hai hàng me đường GIa Long)
Cùng vợ và hai con sống ở Mỹ, nhà thơ không thể nào hội nhập được với một xã hội thực dụng, hiện đại. Bằng những bước chân lơ đãng của kẻ mang tâm hồn mộng du trên đất Mỹ, ông như đi giữa đôi bờ hư thực của cuộc đời .
Vợ dẫn con đi biệt, ông trở về nguyên bản của chính mình: "Tôi đứng một mình trong im lặng / Như những cánh buồm kiệt sức lang thang." (Thiên Thu). Sống lang thang bờ bụi khi không thể ở nhờ lâu ngày nơi nhà bè bạn.
Theo Nguyễn Khánh Trương thì bài Tình ơi hỡi
tình là bài thơ cuối cùng nhà thơ làm trên đất Mỹ, xin trích hai khổ đầu và cuối:
"Lâu rồi, không nhớ bao lâu / Tìm nhau trong cõi bạc đầu nhân gian / Em về
dưới gót trăng tan / Có nghe thiên cổ
tiếng ngàn thông đau?...Lâu rồi không biết bao nhiêu / Nắng mưa trên những tàn
xiêu đổ đời / Hôm em êm ả điệu ngồi / Sau lưng là những tình ơi hỡi tình!". Ý thơ là nỗi chán chường, ngán
ngẩm, là lời cuối cùng cho những chuyến tình sầu đã đi qua đời ông.
Là một người sống nội tâm, đầy suy tư, không biết nhà thơ có mặc khải được chốn bất
khả tư nghì trong tư tưởng hay không, mà thơ ông từ rất sớm đã lảng vảng hình
bóng của sự chết: "Ta mời ta viếng mộ / Rời thảm cảnh dương gian...Lửa đời
ta đã lụn / Đang hấp hối tro tàn,". (Thơ Mưa).
Và ông xem cái chết như một nghiệp định: Ta phải khổ cho đời ta chết trẻ / Phải ê chề cho tóc bạc với thời gian / Phải đau theo từng hớp rượu tàn / Phải khép mắt sớm hơn giờ thiên định." (Giữa Trần gian tuyệt vọng).
Việc gì đến sẽ đến, ngày 8 tháng 3 năm
1992, người ta tìm thấy nhà thơ gục đầu
trong một chiếc xe cà tàng đậu dưới tán cây, trong sân một góc chùa ở
California, chung quanh ông có nhiều vỏ ống thuốc ngủ rơi vãi.
Bút danh Nguyễn Tất Nhiên đã lận vào đời để vinh danh ông là một thi sĩ tài hoa, cuối cùng rồi cũng theo lẽ "Tất Nhiên". Ông lặng lẽ trả lại tên cho người bằng một phận đời bế tắc:
"Đường không gian đã cách ly
Đường thời gian đã một đi không về
Con đường mờ mịt sương che
Tôi vô định lái
chuyến xe mù đời "
(Minh Khúc 90)
Trái tim tình thua đã tự ngừng đập ở tuổi
40. Đối với ông, ra đi là một cách giải
thoát và ở một phương xa nào đó nơi cõi Vĩnh Hằng. Có lẽ nhà thơ sẽ thanh thản
mỉm cười, vì ông đã trải qua được kiếp trần gian ô trọc đầy hỷ nộ ái ố nầy bằng
những bước chân hồn nhiên, vô tư của một lãng tử mộng du đời, mà không hề vương
mang một chút mùi tục lụy.
"Hỡi Thượng Đế xin cúi đầu trả lại
Linh hồn tôi là một kiếp đi hoang
Sầu đã chín, xin người thôi hãy hái
Nhận tôi đi dầu
địa ngục, thiên đàng"
(Trình bày, thơ Huy Cận)
Trương Công Hải,
9/2026.
.png)