 |
| Tác giả Khê Giang |
Ô KHÊ - DÒNG SÔNG QUÊ HƯƠNG
Khê Giang
Sông Ô Khê khởi nguồn từ các khe nhỏ ở vùng đồi phía Tây của xã Hải Trường. Trong “Ô Châu cận lục của Dương Văn An” không thấy nhắc đến địa danh này, tuy nhiên theo “Đại Nam nhất thống chí” của Quốc sử quán triều Nguyễn gọi đây là khe Ồ Ồ, đến “Đồng Khánh địa dư chí” mới mô tả tương đối chi tiết: “Một dòng sông nhỏ từ địa phận xã Trường Sinh ở thượng nguồn chảy đến hạ nguồn ngang qua đường Quan Báo (ở chỗ tục gọi là cầu Bến Đá) đến giang phận xã Văn Quỹ dài 11 dặm, rộng hơn 12 trượng một thước, khoảng sông ở phía hạ lưu rộng khoảng một trượng, nước sâu khoảng 2-3 thước.”
 |
| Cầu Bến Đá bắc ngang sông Ô Khê |
Cũng như sông Nhùng, sông Thác Ma và Thạch Hãn, sông Ô Khê chảy theo hướng Tây Nam-Đông Bắc, sông chảy vắt ngang qua quốc lộ 1A, phía bờ Bắc là làng Trường Thọ, thôn Mỵ, thôn Đông, phía bờ Nam là làng Trường Xuân và thôn Trung, qua khỏi địa phận thôn Trung, dòng Ô Khê nhập vào sông Ô Giang.
 |
| Sông Ô Khê |
Nguyên thủy sông Ô Khê là một dòng chảy quanh co ở phía hạ lưu, khi chảy đến Biền, dòng sông lại đột ngột rẽ trái và quặt ngược theo hướng Tây Bắc ôm lấy vòng cung bến Ông Chữ, sau khi qua Hác Lở (địa phận cuối của xóm Giữa, thôn Mỵ) lại rẽ phải theo hướng Đông Nam xuôi về xóm Sen, tại đây, sau nhiều đoạn uốn lượn, dòng sông chảy qua cổng Biền Quan rồi theo hói Bàu Pheo chảy về Rào Cái (Ô Giang) tại thôn Đông.
Tại bến Ông Hách, sông Ô Khê có một nhánh nhỏ chảy men theo mặt hậu của xóm Giữa và xóm Quán, hình thành những bàu nước nhỏ như Ràn, Rộộc…, dòng chảy này, ngoài nhiệm vụ cung cấp nước cho các thửa ruộng cao (trưa) còn có tác dụng điều hòa thời tiết cho vùng dân cư sống men theo bờ bắc của hai xóm trên. Một con lạch nhỏ hướng từ tây sang đông khởi nguồn từ xóm Thượng An sau khi xuyên qua đường Thiên lý có tên là hói Đàng Nác, dòng chảy hợp lưu với hói Bàu Pheo đưa nước về hạ lưu qua bụi Tre Một.
Từ thuở khẩn hoang, sông Ô Khê là huyết mạch giao thông quan trọng trong làng, sau khi có hệ thống sông đào, đây là trục giao thương giữa các địa phương trong và ngoài tỉnh, từ nơi hợp lưu với dòng Ô Giang, nếu xuôi về hướng Đông Nam, dòng chảy sẽ bắt gặp sông Ô Lâu tại thôn Câu Nhi. Tại ngã 3 sông này, nếu rẽ phải chúng ta sẽ đi về thượng nguồn của Thác Ma (Mỹ Chánh) để đến với các làng Mỹ Xuyên, Phước Tích, Hội Kỳ, Mỹ Chánh, Lương Điền, Xuân Lộc, Tân Lương…, khi đến cầu Phước Tích, nếu rẽ trái theo dòng Ô Lâu có thể đưa chúng ta đến Phò Trạch và xa hơn nữa là Truồi, nơi thượng nguồn của sông Ô Lâu. Còn rẽ theo về phía hạ nguồn, dòng chảy sẽ đi qua làng Ưu Điềm ở bờ nam, Câu Nhi, Văn Quỹ, Hà Lỗ, An Thơ, Hưng Nhơn, Phú Kinh ở bờ bắc, men theo các xóm làng, dòng chảy tiếp tục di chuyển qua cầu Vân Trình, sau đó hoà chung với nguồn nước mặn của Phá Tam Giang rồi đổ ra biển Đông theo cửa Thuận An.
Cũng từ nơi hợp lưu giữa sông Ô Khê và sông Ô Giang, nếu rẽ trái xuôi thuyền về hướng Bắc, chúng ta sẽ đến làng Trung Đơn theo Kênh mới Mai Lĩnh nối với Cựu Vĩnh Định tại ngã ba Hói Dét, dọc theo tuyến này, qua Ô Giang, chúng ta có thể đến Văn Vận từ một nhánh của sông Nhùng, từ đây chúng ta theo dòng Vĩnh Định đến Quy Thiện, sau đó ngược ra Triệu Phong, hoặc sau khi đến ngã ba sông ở Hội Yên, nếu rẽ phải xuôi theo dòng Tân Vĩnh, ta sẽ xuôi ra biển qua cửa Việt Yên.
Trừ mùa mưa lũ, dòng Ô Khê quanh năm xanh mát, cảnh quan như một bức tranh thủy mặc: thảm thực vật hai bên bờ sum suê nhẩy nhựa, những hàng tre rì rào xỏa tóc, những cây Bội cổ thụ với những chùm quả chín mọng đỏ rực cả một góc trời, những gốc Mưng thả những chùm hoa màu huyết dụ đong đưa theo gió, những cây Muối buông những chùm trái hạt chuỗi rũ bóng xuống dòng sông, những đám Dành Dành mọc ven sông điểm những nụ hoa trắng xen lẫn những quả chín sớm khoe màu vàng cam rực rỡ.
Đẹp và kỳ bí có lẽ đó là hoa Mỏ Quạ, một loại dây leo thường mọc hoang, sinh trưởng bằng cách ôm lấy các loại cây thân mộc hoặc bụi tre dọc bờ sông, cho những chùm bông tím thẫm, một chùm hoa chứa cả hàng trăm đài hoa ăm ắp mật ngọt, là niềm vui thích của trẻ con khi dùng ống hóp (tre) để hút mật, hay nghịch ngợm dùng hạt chà vào vật cứng, sau đó áp vào da gây bỏng rát, tuy nhiên loại hoa này có rất nhiều lông tơ tựa như trái mắt mèo ở Nam bộ, lỡ dính vào là gải cả ngày.
Nhưng quyến rũ và được ưa thích bậc nhất vẫn là hoa Dẽ (Mù Tru), trên các triền sông dọc theo đường cái, rất dễ bắt gặp những bụi hoa nầy, hoa tỏa hương thơm lừng vào buổi sáng, đây là loài hoa của tuổi học trò, vì đến mùa hoa nở, tranh thủ đi học sớm, các học sinh nữ thường hái đem dấu trong hộc bàn, đựng trong cặp, hay cài trên bím tóc. Hoa có mùi hương thoang thoảng êm dịu, không thể nhầm lẫn bất kỳ một loài hoa nào khác.
Các loài thủy sinh đến mùa cũng đua nhau trỗi dậy. Những cây Trăm nở hoa vật vờ lặn ngụp theo con sóng, những hàng đọt Đợi (rau Mớp) tím sẩm nhón chân trồi lên mặt nước, những loài rong ken dày dọc triền sông, nơi trú ẩn của các loài tôm cá.
Trên dòng sông phía hữu ngạn, đoạn qua bến nhà thờ họ Trần, có một cây Sanh thuộc hàng đại cổ thu. Theo một số bậc cao niên, cây nầy có dễ đến hàng trăm năm tuổi, tán cây rậm rạm, u tịch, nơi đong đầy những câu chuyện bí ẩn mà bất cứ ai dong thuyền đi qua, dù lúc đó là ban ngày, đều có cảm giác rờn rợn lạnh người. Dọc theo con bến này, theo về phía thượng nguồn, là vườn Mung (một loại tre không có gai) quanh năm rợp bóng, nơi chiều chiều từng đàn cò chấp chới, chao liệng rồi sà xuống cải nhau chí chóe khi tranh nhau chỗ đậu qua đêm.
Đa số người dân quê tôi đều dùng nước sông để sinh hoạt, tắm rửa. Trên các bến sông, từ sáng sớm tinh mơ, đã nghe tiếng kẽo kẹt, tiếng bước chân của các cô thôn nữ đi gánh nước về. Chiều đến, khi hoàng hôn buông xuống, các bến sông thường rộn ràng, tấp nập khi người dân tập trung tắm giặt, bơi lội thư giãn sau một ngày lao động nhọc nhằn. Như một người mẹ quê lam lũ, ngoài chở nặng phù sa, sông Ô Khê quanh năm cung cấp các loại thủy sản, cá tôm cho dân làng. Những tiếng gõ tròng chiều chiều vang rền mặt nước, những câu hò bàng bạc trong sương, những chiếc rớ Bà (vó) dầm chân trong nước, bốn gọng vó dang tay như muốn ôm hết cả dòng sông. Vui nhộn và hấp dẫn nhất là những ngày sau cơn lũ, lúc nước lưng bờ. Chiều chiều, dọc hai bờ sông, đông đảo đội quân câu cá Thát Lát với mồi câu là những chú Ăn Mày (ấu trùng Chuồn Chuồn) được xúc từ các vũng nước nước đọng trên cồn Đình.
Những năm thanh bình, dòng Ô Khê lại dậy sóng với lễ hội đua ghe. Đây là một môn thể thao sông nước vui nhộn, thể thức thi đấu tùy số lượng các đội tham gia nhiều hay ít. Nếu ít thì thi đấu một lượt, nhiều thì chia thành bảng đấu, mỗi bảng thi loại trực tiếp, kết quả chọn các đội đứng đầu vào chung kết xếp hạng. Để tiện cho người dân theo dõi đường đua, thường chỉ giới hạn trong khoảng 300m. Nếu độ dài đường đua càng lớn thì phải quay nhiều vòng, nơi quay vòng được cắm bằng một cây tre gọi là Vè, đây là điểm mốc quan trọng trong suốt hành trình đối với các ghe đua. Nếu không khéo ôm cua, rất dễ bị ghe bạn qua mặt, hoặc chìm ghe, và đây cũng là đoạn hồi hộp và huyên náo nhất của các cổ động viên. Những tiếng la hò cổ động hòa trong tiếng trống giục giã tạo nên không khi sôi nổi vang động hai bên bờ sông. Tùy theo từng thời kỳ, số lượng vận động viên trên mỗi ghe có khác nhau, nhưng thường là số lẻ. Các thế kỷ trước, mỗi ghe chỉ có năm người, sau này tăng lên bảy, chín, … Trong ghe lúc nào cũng có một người chỉ huy cầm chèo lái.
Năm 1979, để tăng cường thoát nước ở vùng hạ lưu nhằm giảm thiểu lũ lụt, một đoạn sông đào đã được mở ra tại Biền, đưa nước chảy thẳng ra Ô Giang qua địa phận thôn Trung, việc đào sông đã khắc phục được phần nào về việc thoát nước nhưng đã vĩnh viễn xóa bỏ một cảnh quan xinh đẹp và thơ mộng nhất của dòng sông. Cũng từ đây, đoạn đi qua Hác Lỡ đã trờ thành dòng sông tù và xóm Sen đã trở thành xóm đảo.
Theo
dòng chảy thời gian, giữa chập chùng chiến tranh, giữa quạnh hiu trong ly tán,
trên dòng Ô Khê bây giờ không còn cảnh tấp nập thuyền ghe, không còn cảnh nhộn
nhịp tại các bến quê khi chiều về, các lễ hội đua ghe rồi cũng tròng trành theo
năm tháng, nhưng người dân Trường Sanh quê tôi dù đi đâu về đâu, trong ký ức vẫn
bồn chồn, khắc khoải nhớ về con sông quê, nơi có những hàng cây quanh năm xanh
mát, nơi có khói lam chiều tỏa ra từ bếp lửa trên các thuyền câu, nơi có những tiếng đánh tròng vồn vã thân quen
hay những tiếng hò trầm buồn man mác, tất cả đã tắm gội, in sâu vào tâm khảm của
những người con xa xứ.
Khê Giang
Liên kết:
.jpg)
