*Tôi từng bị quạu, khi hỏi về tiểu sử của một tác giả. Đó là một trong những tình huống đã gặp khi bước vào cái nghiệp khó nhằn này. Âu cũng vì đam mê, hay vì trời đày, tôi cũng chẳng biết nữa!
Và tôi bỗng tìm thấy một tiếng nói đồng điệu với vị tiền bối cách xa hơn nửa thế kỷ.
Tôi đến với phê bình văn học
bằng một tình yêu khá đặc biệt. Tôi mê nhận định tác phẩm, thích lần tìm những
tầng nghĩa ẩn sau một câu thơ, một hình ảnh, một chi tiết văn chương: thích đi
từ cái đẹp của câu chữ để chạm đến những điều sâu xa hơn trong tâm hồn người viết.
Nhưng càng bước vào địa hạt này, tôi càng nhận ra một điều: phê bình văn học vốn
là một miền đất khô khan, nặng về lý thuyết, nơi những khái niệm hàn lâm đôi
khi khiến người đọc đứng ngoài cánh cửa tác phẩm.
Có lẽ vì thế, ngay từ những
bước đầu tiên, tôi đã tự đặt cho mình một câu hỏi: Liệu có thể viết phê bình mà
không làm mất đi hơi ấm của đời sống? Và tôi nghĩ là có.
Với tôi, phê bình, hay nói gần
gũi hơn là nhận định tác phẩm, không chỉ là mổ xẻ câu chữ bằng những công thức
lạnh lùng, càng không phải là cuộc trình diễn của những thuật ngữ. Phê bình văn
học trước hết phải là một hành trình đi tìm con người phía sau tác phẩm. Đằng
sau một câu thơ buồn có thể là một cuộc đời nhiều mất mát. Đằng sau một trang
văn gai góc có thể là một tâm hồn từng chịu nhiều va đập. Và đôi khi, muốn hiểu
một tác phẩm, ta cần biết người viết đã sống như thế nào, đã yêu thương, đau khổ,
hy vọng và đi qua những biến cố gì.
Bởi vậy, trong những bài viết
của mình, tôi thường cố gắng đưa chất đời vào trang phê bình.
Tôi quan tâm đến tiểu sử của
tác giả, đến quê hương, gia đình, môi trường sống, những mối quan hệ, những biến
động lịch sử và cả hoàn cảnh ra đời của tác phẩm. Không phải để biến một bài
phê bình thành một bản tiểu sử, mà bởi tôi tin rằng văn chương bao giờ cũng có
một mạch nguồn từ đời sống.
Hiểu được mạch nguồn ấy, đôi
khi ta sẽ hiểu sâu hơn vì sao một hình ảnh xuất hiện, vì sao một nỗi buồn trở
đi trở lại, vì sao một câu chữ tưởng như bình thường lại mang sức ám ảnh đến vậy.
Tôi thường nghĩ: muốn hiểu một
giọt nước mắt trong thơ, trước hết phải biết người viết đã từng khóc vì điều
gì.
Tất nhiên, hoàn cảnh sáng
tác không thể thay thế cho việc phân tích tác phẩm. Một tác phẩm hay không chỉ
vì cuộc đời tác giả có nhiều biến động. Văn chương còn là nghệ thuật của ngôn từ,
của cấu trúc, hình tượng, nhịp điệu, giọng điệu và những sáng tạo riêng của người
cầm bút. Vì thế, với tôi, hoàn cảnh sống và tác phẩm phải soi chiếu lẫn nhau. Đời
sống giúp mở cánh cửa bước vào tác phẩm; còn tác phẩm giúp ta nhìn lại đời sống
bằng một chiều sâu khác.
Có lẽ vì quan niệm ấy nên
tôi thường không muốn bắt đầu bài viết bằng những định nghĩa nặng về lý thuyết.
Tôi thích mở đầu bằng một câu chuyện, một kỷ niệm, một hình ảnh đời thường, đôi
khi chỉ là một thoáng tâm tình. Từ cái gần gũi ấy, tôi dẫn người đọc từng bước
đi vào khám phá tác phẩm.
Tôi muốn người đọc có cảm
giác mình đang cùng tôi trò chuyện hơn là đang nghe một bài nhận định phê bình
văn học. Rồi từ câu chuyện ấy, cánh cửa văn chương dần mở ra. Ta gặp tác giả
trong thế giới riêng của họ: lắng nghe những rung động, những day dứt, những niềm
vui và nỗi đau được gửi vào từng câu chữ. Từ đó, việc phân tích nội dung, nghệ
thuật, hình tượng, ngôn ngữ hay thông điệp nhân sinh không còn là những thao
tác tách rời mà trở thành một dòng chảy tự nhiên.
Tôi gọi đó là sự mềm hóa lý
thuyết. Tri thức và nền tảng luận điểm là bắt buộc, nhưng chỉ thực sự chạm đến
người đọc khi được chuyển hóa bằng thứ ngôn ngữ biết rung động. Phê bình, sau
cùng, không phải đứng bên ngoài để phán xét, mà là bước vào thế giới của tác giả
để lắng nghe và sẻ chia.
Một nhận định dù đúng đến
đâu mà chỉ khiến người đọc cảm thấy xa cách thì vẫn chưa hoàn thành trọn vẹn sứ
mệnh của phê bình. Tôi muốn những điều dẫu có chút hàn lâm khi đi qua trang viết
của mình sẽ trở nên mềm hơn, gần hơn, dễ đọc hơn, nhưng không vì thế mà thiếu
đi chiều sâu.
VÀ RỒI TÔI GẶP TRẦN THANH MẠI
Khi nghiên cứu về nhà văn,
nhà phê bình văn học Trần Thanh Mại (1908-1965), tôi như tìm thấy một tri âm
cách biệt hơn nửa thế kỷ. Ở ông, tôi không chỉ gặp một nhà nghiên cứu đi trước,
mà bắt gặp một cách nhìn văn chương thân thuộc đến kỳ lạ, nơi phê bình là cuộc
đối thoại ấm áp giữa tri thức và cảm xúc, giữa văn bản và đời sống.
Điều ấy đến với tôi khá ngẫu
nhiên. Tôi không hề biết trước rằng khi đi sâu nghiên cứu Trần Thanh Mại, mình
lại bắt gặp ở ông những điều mà bản thân cũng đang âm thầm theo đuổi trong cách
viết. Càng đọc, càng tìm hiểu, tôi càng thấy khoảng cách thời gian: gần sáu
mươi năm bỗng trở nên rất ngắn. Tôi có cảm giác mình đang ngồi lại với một người
tiền bối, đọc những trang viết của ông, lặng lẽ trò chuyện và tìm thấy ở đó những
điều mình cũng đang trăn trở. Đó là một cảm giác rất khó gọi tên. Có lẽ trong
văn chương, sự đồng điệu không nhất thiết phải đến từ cùng thời đại. Một người
có thể sống trước ta hàng chục năm, thậm chí hàng thế kỷ, nhưng nếu giữa hai
tâm hồn có một sự đồng điệu, họ vẫn có thể trở thành tri âm.
Ông đến với tác phẩm không
chỉ bằng con mắt của một người khảo cứu mà còn bằng sự nhạy cảm của một người
hiểu đời, hiểu người. Những trang viết của ông khiến tôi nhận ra rằng phê bình
hoàn toàn có thể là một cuộc đối thoại giữa tri thức và cảm xúc, giữa văn bản
và cuộc đời.
Vì thế, tôi càng tin rằng
phê bình văn học không phải là đứng bên ngoài tác phẩm để phán xét tác phẩm.
Phê bình là bước vào thế giới của người viết, cố gắng hiểu họ, rồi từ sự thấu
hiểu ấy mà nhận định.
Tôi muốn người đọc sau khi đọc
một bài phê bình không chỉ biết thêm một tác phẩm hay một tác giả, mà còn cảm
thấy mình vừa gặp một con người. Có thể đó là một con người đã sống cách chúng
ta rất xa, nhưng những vui buồn, khát vọng, cô đơn và tình yêu của họ vẫn có thể
chạm đến chúng ta hôm nay.
Tôi không nghĩ mình đã tìm
ra một phương pháp phê bình hoàn chỉnh. Tôi chỉ đang đi tìm một cách viết phù hợp
với mình: có kiến văn nhưng không lạnh lùng, có lý luận nhưng không nặng nề, có
phân tích nhưng không đánh mất cảm xúc, có học thuật nhưng vẫn giữ được hơi thở
của đời sống.
Bởi sau cùng, văn chương được
sinh ra từ con người và trở về với con người.
Còn phê bình, nếu may mắn,
có thể trở thành chiếc cầu nối giữa hai phía ấy. Một phía là người đã viết. Một
phía là người hôm nay đang đọc. Và ở giữa hai bờ thời gian, người viết phê bình
chỉ là kẻ lữ hành lặng lẽ, nhưng trong tim luôn giữ hơi ấm của sự đồng cảm. Để
khi đọc một câu thơ, ta không chỉ hỏi: “Nó hay ở đâu?” Mà còn muốn biết: Vì sao
một con người lại viết ra được những câu chữ ấy?
Có lẽ, từ câu hỏi đó, hành
trình đi vào thế giới văn chương mới thực sự bắt đầu.
Dù phải mò mẫm vất vả, dù
đánh đổi nhiều thứ, tôi vẫn yêu công việc mình đang làm!
Saigon, ngày 18/8/2026
Hoàng Thị Bích Hà
.jpg)
