Bánh Ayơh:
Hương Vị Độc Đáo Của Người Vân Kiều Quảng Trị
Dọc theo dãy Trường Sơn hùng vĩ, nơi đại ngàn Quảng Trị nắng gió, người Bru - Vân Kiều từ bao đời nay đã tạo nên một nền văn hóa ẩm thực vô cùng phong phú và độc đáo. Giữa vô vàn những món ăn mang hương vị của núi rừng, có một loại bánh không chỉ đơn thuần là món ăn, mà còn là biểu tượng của lòng hiếu khách, sự gắn kết cộng đồng và những giá trị tâm linh sâu sắc. Đó chính là bánh Ayơh – món bánh giã tay truyền thống mang đậm bản sắc của người Vân Kiều.
 |
| Ảnh từ Facebook Ẩm Thực Bru Vân Kiều |
1. Nguồn gốc từ hạt lúa rẫy và sự chắt chiu của đất trời
Để hiểu về bánh Ayơh, trước hết phải hiểu về hạt lúa rẫy của người Vân Kiều. Khác với lúa nước ở đồng bằng, lúa rẫy (người địa phương gọi là nếp Than hoặc nếp Nhung) được trồng trên những sườn đồi cao, lớn lên nhờ nước trời và linh khí của núi rừng.
Bánh Ayơh ra đời từ chính sự trân trọng những hạt ngọc của Giàng (Trời) ban cho. Theo các già làng kể lại, bánh Ayơh đã có mặt trong đời sống người Vân Kiều từ rất lâu đời. Chẳng ai rõ nó xuất hiện chính xác từ khi nào, chỉ biết rằng khi những bản làng bắt đầu biết canh tác lúa rẫy, biết làm lễ mừng lúa mới, thì mùi thơm của bánh Ayơh đã bắt đầu lan tỏa khắp gian bếp của những ngôi nhà sàn.
2. Quy trình chế biến: Sự kỳ công từ đôi bàn tay khéo léo
Bánh Ayơh nhìn vẻ ngoài có vẻ đơn giản, giống như bánh dày của người Kinh, nhưng quy trình để tạo nên một chiếc bánh chuẩn vị lại đòi hỏi sự tỉ mỉ và sức lực đáng kể.
Lựa chọn nguyên liệu
Nguyên liệu quan trọng nhất chính là nếp rẫy. Nếp phải là loại mới thu hoạch, hạt tròn, mẩy và có mùi thơm nồng nàn. Bên cạnh đó, một thành phần không thể thiếu tạo nên hương vị đặc trưng là vừng (mè) đen. Vừng đen được người dân trồng ngay trên rẫy, hạt nhỏ nhưng rất bùi và thơm.
Công đoạn chế biến
Ngâm và đồ xôi: Gạo nếp được vo sạch, ngâm trong nước suối khoảng vài tiếng cho mềm rồi cho vào chõ gỗ để đồ (hấp). Người Vân Kiều có bí quyết riêng để xôi chín đều, dẻo nhưng không được nát.
Giã bánh (Công đoạn quan trọng nhất): Đây là lúc cần đến sức mạnh của những chàng trai và sự khéo léo của những người phụ nữ. Khi xôi còn nóng hổi, người ta cho vào cối gỗ. Vừng đen đã rang chín, thơm lừng cũng được cho vào cùng. Hai người đàn ông lực lưỡng sẽ dùng chày gỗ giã liên tục, đều tay.
Giã bánh Ayơh không chỉ là làm nhuyễn xôi, mà là làm sao để hạt vừng đen hòa quyện hoàn toàn vào từng thớ nếp, tạo nên một màu xám đậm đặc trưng và mùi thơm béo ngậy.
Nặn bánh: Sau khi khối bột nếp đã mịn màng và dẻo quánh, những người phụ nữ sẽ thoa một ít dầu thực vật (hoặc mỡ lợn) lên tay để nặn bánh. Bánh thường có hình tròn dẹt, to bằng lòng bàn tay.
3. Hương vị độc bản của đại ngàn
Thưởng thức bánh Ayơh là một trải nghiệm vị giác thú vị. Ngay từ miếng đầu tiên, bạn sẽ cảm nhận được độ dẻo quánh của nếp rẫy – cái dẻo không hề dính răng mà lại rất mềm mại. Ngay sau đó là vị bùi, béo ngậy của vừng đen tan tỏa trong khoang miệng.
Cái hay của bánh Ayơh là sự mộc mạc. Bánh không cần thêm đường hay bất kỳ loại gia vị phức tạp nào. Vị ngọt thanh tự nhiên từ tinh bột nếp hòa quyện với mùi thơm đặc trưng của khói bếp và nắng gió Trường Sơn tạo nên một sức hút khó cưỡng. Đối với người đi rừng, một chiếc bánh Ayơh có thể cung cấp đủ năng lượng cho cả một ngày dài làm việc bền bỉ.
4. Giá trị văn hóa và tâm linh
Đối với người Vân Kiều tại Quảng Trị, bánh Ayơh không phải là món ăn hằng ngày mà thường xuất hiện vào những dịp đặc biệt quan trọng:
Lễ mừng lúa mới (Lễ hội đâm trâu): Đây là lúc bánh Ayơh được dâng lên các vị thần linh, tổ tiên để tạ ơn một mùa màng bội thu và cầu mong cho năm tới mưa thuận gió hòa.
Cưới hỏi: Bánh là lễ vật không thể thiếu trong các nghi thức dạm ngõ, cưới hỏi, thể hiện sự gắn kết bền chặt giữa hai dòng họ.
Đãi khách quý: Khi có khách quý đến thăm bản, người Vân Kiều sẽ tổ chức giã bánh Ayơh. Tiếng chày giã bánh vang lên rộn ràng khắp bản làng như một lời chào đón nồng hậu nhất.
"Bánh Ayơh không chỉ là món ăn, nó là tấm lòng của người Vân Kiều. Giã bánh càng kỹ, bánh càng dẻo, cũng như tình cảm dân làng càng bền chặt." - Một già làng tại huyện Hướng Hóa chia sẻ.
5. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản
Trong xu thế hội nhập, dù có nhiều loại bánh công nghiệp tiện lợi ra đời, nhưng người Vân Kiều ở Hướng Hóa, Đakrông (Quảng Trị) vẫn giữ thói quen làm bánh Ayơh. Ngày nay, bánh Ayơh không chỉ nằm lại ở các bản làng xa xôi mà đã bắt đầu xuất hiện tại các lễ hội văn hóa, các hội chợ đặc sản vùng miền, trở thành một sản phẩm du lịch độc đáo.
Du khách khi đến với các bản du lịch cộng đồng như bản Khe Đá, bản Phường hay thị trấn Khe Sanh thường rất hào hứng với trải nghiệm tự tay giã bánh cùng dân bản. Đó là cách tuyệt vời nhất để văn hóa truyền thống được sống mãi và lan tỏa.
Lời kết
Bánh Ayơh là sự tinh túy được kết tinh từ những hạt gạo nếp thấm đẫm mồ hôi trên nương rẫy và sự cần cù của con người vùng cao. Nếu có dịp ghé thăm mảnh đất Quảng Trị nắng cháy, đừng quên dừng chân nơi những ngôi nhà sàn của người Vân Kiều để nghe tiếng chày giã bánh thình thịch và nhâm nhi vị dẻo thơm, bùi ngậy của chiếc bánh Ayơh. Bởi trong từng miếng bánh ấy, bạn sẽ cảm nhận được cả hơi thở của đại ngàn và tấm lòng hồn hậu, chất phác của con người nơi đây.
Liên kết:
