TỪ LÀNG RÈN HIỀN LƯƠNG ĐẾN LÀNG LƯƠNG CHÁNH - Trương Tam Phong

 

TỪ LÀNG RÈN HIỀN LƯƠNG 

ĐẾN LÀNG LƯƠNG CHÁNH

Trương Tam Phong

Vừa rồi, trên trang nhà, có bạn cho biết: gia đình mình ở làng Lương Chánh và được biết làng này “được tách ra từ Hiền Lương”.

Lần tìm trong tư liệu Quá trình thành lập làng xã ở huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị dưới triều Nguyễn (1802–1885), chúng tôi gặp một thông tin khá thú vị:

Làng Lương Chánh ra đời từ việc mua đất của làng Thượng An (Hải Vĩnh), với diện tích 12 mẫu 8 sào. Làng được thành lập vào năm Tự Đức thứ 20 (1867). Những người sáng lập làng phần lớn có nguồn gốc từ làng rèn Hiền Lương (Huế). Trong đó, ngài Nguyễn Văn Hương được sắc phong là Hậu Khai canh.

Chi tiết này mở ra một góc nhìn đáng chú ý về sự lan tỏa của cư dân Hiền Lương trong quá trình khai phá và lập làng dưới triều Nguyễn.

Theo các tác giả, trong thời Nguyễn, một số làng mới được hình thành từ nhu cầu nghề nghiệp hoặc từ những biến động về kinh tế – xã hội. Có những cộng đồng rời quê cũ để tìm đất sản xuất, như trường hợp làng rèn Hiền Lương; cũng có những nhóm cư dân phải di chuyển do nhu cầu mở rộng kinh thành Huế, như cư dân Phú Xuân, Kim Long.

Đáng chú ý, việc mua đất để lập làng cũng xuất hiện ở một số nơi, trong đó có Thuận Nhơn, Thuận Đức và Lương Chánh.

Tên gọi làng mới đôi khi vẫn giữ lại dấu vết quê cũ, như một cách ghi nhớ nguồn gốc của cộng đồng. Tác giả nghiên cứu cho rằng Lương Chánh cũng là một trường hợp như vậy, gắn với nguồn gốc cư dân từ Hiền Lương.

Nếu đặt thông tin này trong lịch sử làng rèn Hiền Lương, ta có thể thấy một điều khá rõ: người Hiền Lương không chỉ làm nghề tại quê nhà. Nghề rèn đã đưa họ đi nhiều nơi, và trong quá trình ấy, một bộ phận cư dân đã định cư, lập nghiệp và hình thành nên những cộng đồng mới.

Lương Chánh có lẽ là một trường hợp tiêu biểu.

Năm Tự Đức thứ 20 (1867), làng Lương Chánh được thành lập trên phần đất mua của làng Thượng An. Những người khai lập phần lớn có nguồn gốc từ làng rèn Hiền Lương, và ngài Nguyễn Văn Hương được sắc phong là Hậu Khai canh.

Từ câu chuyện này, nhìn lại lịch sử Hiền Lương, ta càng có thêm cơ sở để nghĩ về sức lan tỏa của một làng nghề.

Sau khi hình thành cộng đồng làng, Hiền Lương từng có các xóm, các phường nghề; người dân vừa làm nông vừa làm nghề rèn. Nghề nghiệp ấy không chỉ tạo sinh kế tại quê nhà mà còn mở ra những cuộc di chuyển, những mối quan hệ và những vùng cư trú mới.

Trong lịch sử khai canh, ngoài những vị thủy tổ gắn với việc lập nên các làng Cao Ban, Kế Môn của những dòng họ có nguồn gốc từ Hiền Lương, trường hợp ngài Nguyễn Văn Hương – Hậu Khai canh làng Lương Chánh là một dấu nối đáng chú ý giữa làng rèn Hiền Lương và quá trình hình thành làng xã ở Hải Lăng.

Có lẽ, đằng sau một cái tên làng tưởng như rất bình thường, vẫn còn lưu lại câu chuyện về một cuộc ra đi, một nghề nghiệp và một vùng quê cũ.

Và biết đâu, từ những sắc phong, gia phả và ký ức của các dòng họ Lương Chánh, chúng ta còn có thể lần tìm rõ hơn con đường mà những người Hiền Lương năm xưa đã đi qua.

Sài Gòn, tháng Tám năm 2026

Trương Tam Phong

---------------------------

Nguồn: Nguyễn Thị Minh Thiện, Thái Quang Trung, Quá trình thành lập làng xã ở huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị dưới triều Nguyễn (1802–1885), Tạp chí Khoa học và Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm Huế, ISSN 1859-1612, số 04(40)/2016, tr. 81–90.