LÊ THU UYÊN – CHẤT GIỌNG HUẾ TỪ MỘT MIỀN QUÊ QUẢNG TRỊ - Khê Giang

LÊ THU UYÊN – CHẤT GIỌNG HUẾ 

TỪ MỘT MIỀN QUÊ QUẢNG TRỊ

                                       Khê Giang

Vì sao một người con Quảng Trị lại có giọng Huế?

Khi nghe Lê Thu Uyên cất tiếng hát, nhiều người có cảm giác rất rõ rằng cô mang một chất giọng Huế: mềm, trong, nhẹ, thanh và có độ ngân rất riêng. Chính điều đó đôi khi dẫn đến một lời đồn đoán rằng Lê Thu Uyên là người Quảng Trị nhưng đã “giả giọng Huế” để tạo màu sắc cho tiếng hát.

Theo tôi, cách lý giải ấy chưa thật sự thuyết phục.

Điều đáng chú ý hơn nằm ở quê quán và không gian địa lý đặc biệt của Lê Thu Uyên. Cô là người quê làng Phú Kinh, xã Hải Hòa xưa, huyện Hải Lăng, Quảng Trị. Đây là một trường hợp khá thú vị về phương diện thổ âm địa phương: một làng thuộc địa giới Quảng Trị nhưng lại lưu giữ một chất giọng mang nhiều đặc điểm gần với giọng Huế.

Vì vậy, cái “Huế” trong tiếng nói và tiếng hát của Lê Thu Uyên không nhất thiết phải được hiểu là một sự bắt chước. Nó có thể chính là dấu vết tự nhiên của địa lý, lịch sử giao lưu dân cư và sự tiếp biến ngôn ngữ ở vùng đất nằm giữa Quảng Trị và Huế.

1. Địa giới hành chính không phải lúc nào cũng trùng với ranh giới phương ngữ

Một điều rất dễ bị nhầm lẫn khi nói về giọng nói địa phương là đồng nhất ranh giới hành chính với ranh giới ngôn ngữ.

Một người ở phía Bắc của một tỉnh chưa chắc có giọng hoàn toàn giống người ở phía Nam của tỉnh ấy. Ngược lại, hai vùng thuộc hai địa phương khác nhau vẫn có thể chia sẻ những đặc điểm phát âm rất gần nhau nếu họ nằm trong cùng một không gian giao lưu văn hóa, cư dân và sinh hoạt lâu đời.

Quảng Trị là một trường hợp đặc biệt.

Đây là vùng đất nằm giữa Quảng Bình ở phía Bắc và Thừa Thiên Huế ở phía Nam. Trong lịch sử, Quảng Trị không phải là một không gian biệt lập. Người dân qua lại, kết hôn, buôn bán, di cư và giao lưu văn hóa với các vùng lân cận trong thời gian rất dài.

Bởi vậy, tiếng Quảng Trị cũng không phải là một khối hoàn toàn đồng nhất.

Trong chính nội bộ Quảng Trị đã có những sắc thái thổ âm khác nhau. Những vùng gần Quảng Bình có thể mang những nét gần với phương ngữ phía Bắc hơn; những vùng phía Nam lại có sự giao thoa mạnh hơn với không gian ngôn ngữ Huế.

Và chính tại những vùng chuyển tiếp ấy, ta có thể gặp những trường hợp rất thú vị như Phú Kinh.

2. Phú Kinh – một “ốc đảo” thổ âm đặc biệt của Quảng Trị

Làng Phú Kinh, quê quán của Lê Thu Uyên, thuộc xã Hải Hòa xưa, huyện Hải Lăng, Quảng Trị.

Điều đặc biệt là dù nằm trong địa giới Quảng Trị, thổ âm của người Phú Kinh lại có sắc thái rất gần với tiếng Huế.

Đây là một hiện tượng cần được nhìn nhận dưới góc độ địa lý ngôn ngữ chứ không nên chỉ nhìn bằng bản đồ hành chính.

Một vùng đất có thể mang căn cước Quảng Trị rất rõ ràng về lịch sử, văn hóa, phong tục, ký ức cộng đồng và quê quán, nhưng đồng thời lại có một lớp ngôn ngữ chịu ảnh hưởng mạnh từ không gian văn hóa kế cận.

Điều đó hoàn toàn không mâu thuẫn.

Nếu nghe kỹ, chất giọng của Lê Thu Uyên có những đặc điểm khiến người nghe dễ liên tưởng đến Huế: âm sắc mềm, độ mở vừa phải, cách nhả chữ nhẹ, không quá nặng, không quá gằn và đặc biệt có độ trong trẻo ở những nguyên âm.

Nhưng cái hay là giọng của cô không tạo cảm giác như một người miền Bắc hay miền Nam đang cố “diễn” giọng Huế.

Nó tự nhiên.

Chính sự tự nhiên ấy là một dấu hiệu đáng chú ý.

3. “Giọng Huế” của Lê Thu Uyên không đồng nghĩa với “người Huế”

Đây là điểm cần phân biệt rất rõ.

Giọng nói và quê quán là hai khái niệm khác nhau.

Một người có thể quê ở Quảng Trị nhưng nói giọng gần Huế. Một người quê Huế nhưng lớn lên ở nơi khác lại có thể không còn giữ nguyên giọng Huế.

Ngôn ngữ không đi theo đường biên giới hành chính một cách máy móc.

Nó đi theo cộng đồng cư dân.

Nó đi theo dòng người.

Nó đi theo quan hệ hôn nhân, giao thương, văn hóa và lịch sử cư trú.

Vì thế, việc Lê Thu Uyên là người Quảng Trị nhưng sở hữu chất giọng rất Huế không phải là một nghịch lý. Ngược lại, đó chính là một minh chứng sinh động cho sự phong phú của thổ âm miền Trung.

Có thể nói, Lê Thu Uyên mang quê Quảng Trị trong căn cước, nhưng mang một sắc thái Huế rất đặc biệt trong âm sắc tiếng nói của mình.

4. Điều thú vị hơn: chất giọng ấy còn có độ trong trẻo riêng.

Nếu chỉ nói Lê Thu Uyên có “giọng Huế” thì vẫn chưa đủ.

Điều đáng chú ý là chất giọng của cô không hoàn toàn giống mọi giọng Huế.

Qua tiếng hát, người nghe có thể cảm nhận một sắc thái rất riêng: mềm nhưng không quá nặng; ngọt nhưng không quá kiểu cách; nhẹ nhưng vẫn có độ vang.

Có những vùng giáp ranh với Thừa Thiên Huế cũng có chất giọng gần Huế, nhưng sắc thái phát âm của Phú Kinh, theo cảm nhận của người nghe địa phương, thậm chí còn có nét trong trẻo và mềm mại rất riêng.

Chính điều này tạo cho Lê Thu Uyên một lợi thế đặc biệt khi hát những ca khúc mang màu sắc Huế.

Bởi người ca sĩ không phải “đi tìm” chất Huế từ bên ngoài.

Chất Huế đã nằm sẵn trong tiếng nói đời thường.

Khi chuyển từ tiếng nói sang tiếng hát, nó chỉ được khuếch đại, trau chuốt và nghệ thuật hóa.

5. Vì sao khi hát, chất giọng ấy càng nổi bật?

Một ca sĩ không chỉ hát bằng kỹ thuật thanh nhạc.

Ca sĩ còn hát bằng thổ âm của quê hương.

Cùng một ca khúc, hai người có thể phát âm đúng cao độ, đúng trường độ, nhưng màu sắc lại hoàn toàn khác nhau. Một phần rất lớn đến từ cách đặt khẩu hình, cách phát âm nguyên âm, phụ âm, cách nối âm và thói quen nhả chữ đã hình thành từ thời thơ ấu.

Với Lê Thu Uyên, điều này càng đáng chú ý.

Nếu cô lớn lên trong môi trường ngôn ngữ Phú Kinh, thì những đặc điểm thổ âm ấy đã trở thành một phần tự nhiên trong giọng nói trước khi cô bước lên sân khấu.

Bởi vậy, khi hát những tình khúc Huế, những bài mang âm hưởng dân ca miền Trung hay những ca khúc cần một chất giọng mềm mại, cô không cần phải “đóng vai một người Huế”.

Cô chỉ cần hát bằng chính giọng của mình.

Và đó mới là điều tạo nên sức thuyết phục.

6. Thành công của Lê Thu Uyên và giá trị của một chất giọng bản địa

Việc Lê Thu Uyên trở thành Quán quân Hãy nghe tôi hát 2022 càng khiến câu chuyện về giọng hát của cô trở nên đáng chú ý.

Trong nghệ thuật biểu diễn, kỹ thuật có thể được học, cách xử lý ca khúc có thể được rèn luyện, nhưng màu giọng bẩm sinh và thổ âm quê hương là thứ rất khó tạo ra bằng kỹ thuật.

Một ca sĩ có thể học cách luyến láy của Huế.

Có thể học cách ngân.

Có thể học cách phát âm.

Nhưng để tạo ra cảm giác tự nhiên như một người đã lớn lên với âm sắc ấy thì không đơn giản.

Đó chính là giá trị đặc biệt của Lê Thu Uyên.

Nếu bỏ qua câu chuyện “cô có phải người Huế hay không”, chúng ta sẽ nhìn thấy một điều thú vị hơn nhiều:

Cô là một người con Quảng Trị mang trong tiếng nói của mình một lớp phù sa ngôn ngữ rất gần với Huế.

Và chính sự giao thoa ấy làm nên một màu sắc riêng.

7. Quảng Trị không chỉ có một giọng nói

Có lẽ đã đến lúc chúng ta không nên nhìn tiếng Quảng Trị theo một khuôn mẫu duy nhất.

Quảng Trị là vùng đất của những dòng sông, những cánh đồng, những làng quê và những cộng đồng cư dân có lịch sử lâu đời. Mỗi vùng đất lại có một cách phát âm, một nhịp nói, một âm sắc riêng.

Từ Bắc vào Nam, từ miền đồng bằng đến vùng ven biển, từ những làng gần ranh giới Quảng Bình đến những vùng phía Nam Hải Lăng, sắc thái tiếng nói có thể thay đổi đáng kể.

Phú Kinh chính là một ví dụ đáng để nghiên cứu sâu hơn.

Một làng quê thuộc Quảng Trị nhưng có thổ âm rất gần Huế cho thấy phương ngữ không phải là một đường kẻ cứng trên bản đồ.

Nó là một dòng chảy.

Và những vùng nằm ở rìa của các không gian văn hóa thường chính là nơi tạo ra những sắc thái ngôn ngữ độc đáo nhất.

8. Lê Thu Uyên – sự gặp gỡ giữa hai không gian văn hóa

Có thể nói một cách hình tượng rằng trong giọng hát Lê Thu Uyên có sự gặp gỡ của hai miền văn hóa:

Cái tình, cái sâu và sự mộc mạc của Quảng Trị, cùng với sự mềm mại, trong trẻo và duyên dáng của âm sắc Huế.

Đó không phải là sự pha trộn nhân tạo.

Đó là kết quả của địa lý và lịch sử.

Và nếu đúng như những người am hiểu thổ âm Phú Kinh vẫn nhận xét, rằng chất giọng ấy đã có từ trong đời sống thường nhật trước khi Lê Thu Uyên trở thành ca sĩ, thì những lời đồn đoán rằng cô “giả giọng Huế” thực chất đã bỏ qua một yếu tố rất quan trọng: thổ âm quê hương.

Lê Thu Uyên không cần phải giả giọng Huế.

Bởi giọng Huế trong tiếng hát của cô chính là một phần của quê hương Phú Kinh – một miền quê Quảng Trị rất đặc biệt.

Và có lẽ đó cũng chính là điều làm nên nét duyên riêng của người nữ ca sĩ đã đăng quang Hãy nghe tôi hát 2022: đứng trên sân khấu lớn, cô mang đến cho người nghe không chỉ một giọng hát được rèn luyện bằng nghệ thuật, mà còn mang theo một âm sắc được nuôi dưỡng từ đất, từ làng và từ tiếng nói quê nhà.

Đó là thứ mà kỹ thuật thanh nhạc có thể nâng lên, nhưng không dễ gì tạo ra từ con số không.

Lê Thu Uyên là người con Quảng Trị. Và chất Huế trong tiếng hát của cô không làm mất đi căn cước Quảng Trị – ngược lại, chính sự giao thoa đặc biệt ấy làm cho căn cước ấy trở nên phong phú và đáng trân trọng hơn. 

Khê Giang