LÊ THU UYÊN – CHẤT
GIỌNG HUẾ
TỪ MỘT MIỀN QUÊ QUẢNG TRỊ
Khê
Giang
Vì sao một người
con Quảng Trị lại có giọng Huế?
Khi nghe Lê Thu
Uyên cất tiếng hát, nhiều người có cảm giác rất rõ rằng cô mang một chất giọng
Huế: mềm, trong, nhẹ, thanh và có độ ngân rất riêng. Chính điều đó đôi khi dẫn
đến một lời đồn đoán rằng Lê Thu Uyên là người Quảng Trị nhưng đã “giả giọng Huế”
để tạo màu sắc cho tiếng hát.
Theo tôi, cách
lý giải ấy chưa thật sự thuyết phục.
Điều đáng chú ý
hơn nằm ở quê quán và không gian địa lý đặc biệt của Lê Thu Uyên. Cô là người
quê làng Phú Kinh, xã Hải Hòa xưa, huyện Hải Lăng, Quảng Trị. Đây là một trường
hợp khá thú vị về phương diện thổ âm địa phương: một làng thuộc địa giới Quảng
Trị nhưng lại lưu giữ một chất giọng mang nhiều đặc điểm gần với giọng Huế.
Vì vậy, cái “Huế”
trong tiếng nói và tiếng hát của Lê Thu Uyên không nhất thiết phải được hiểu là
một sự bắt chước. Nó có thể chính là dấu vết tự nhiên của địa lý, lịch sử giao
lưu dân cư và sự tiếp biến ngôn ngữ ở vùng đất nằm giữa Quảng Trị và Huế.
1. Địa giới hành
chính không phải lúc nào cũng trùng với ranh giới phương ngữ
Một điều rất dễ
bị nhầm lẫn khi nói về giọng nói địa phương là đồng nhất ranh giới hành chính với
ranh giới ngôn ngữ.
Một người ở phía
Bắc của một tỉnh chưa chắc có giọng hoàn toàn giống người ở phía Nam của tỉnh ấy.
Ngược lại, hai vùng thuộc hai địa phương khác nhau vẫn có thể chia sẻ những đặc
điểm phát âm rất gần nhau nếu họ nằm trong cùng một không gian giao lưu văn
hóa, cư dân và sinh hoạt lâu đời.
Quảng Trị là một
trường hợp đặc biệt.
Đây là vùng đất
nằm giữa Quảng Bình ở phía Bắc và Thừa Thiên Huế ở phía Nam. Trong lịch sử, Quảng
Trị không phải là một không gian biệt lập. Người dân qua lại, kết hôn, buôn
bán, di cư và giao lưu văn hóa với các vùng lân cận trong thời gian rất dài.
Bởi vậy, tiếng
Quảng Trị cũng không phải là một khối hoàn toàn đồng nhất.
Trong chính nội
bộ Quảng Trị đã có những sắc thái thổ âm khác nhau. Những vùng gần Quảng Bình
có thể mang những nét gần với phương ngữ phía Bắc hơn; những vùng phía Nam lại
có sự giao thoa mạnh hơn với không gian ngôn ngữ Huế.
Và chính tại những
vùng chuyển tiếp ấy, ta có thể gặp những trường hợp rất thú vị như Phú Kinh.
2. Phú Kinh – một
“ốc đảo” thổ âm đặc biệt của Quảng Trị
Làng Phú Kinh,
quê quán của Lê Thu Uyên, thuộc xã Hải Hòa xưa, huyện Hải Lăng, Quảng Trị.
Điều đặc biệt là
dù nằm trong địa giới Quảng Trị, thổ âm của người Phú Kinh lại có sắc thái rất
gần với tiếng Huế.
Đây là một hiện
tượng cần được nhìn nhận dưới góc độ địa lý ngôn ngữ chứ không nên chỉ nhìn bằng
bản đồ hành chính.
Một vùng đất có
thể mang căn cước Quảng Trị rất rõ ràng về lịch sử, văn hóa, phong tục, ký ức cộng
đồng và quê quán, nhưng đồng thời lại có một lớp ngôn ngữ chịu ảnh hưởng mạnh từ
không gian văn hóa kế cận.
Điều đó hoàn
toàn không mâu thuẫn.
Nếu nghe kỹ, chất
giọng của Lê Thu Uyên có những đặc điểm khiến người nghe dễ liên tưởng đến Huế:
âm sắc mềm, độ mở vừa phải, cách nhả chữ nhẹ, không quá nặng, không quá gằn và
đặc biệt có độ trong trẻo ở những nguyên âm.
Nhưng cái hay là
giọng của cô không tạo cảm giác như một người miền Bắc hay miền Nam đang cố “diễn”
giọng Huế.
Nó tự nhiên.
Chính sự tự
nhiên ấy là một dấu hiệu đáng chú ý.
3. “Giọng Huế” của
Lê Thu Uyên không đồng nghĩa với “người Huế”
Đây là điểm cần
phân biệt rất rõ.
Giọng nói và quê
quán là hai khái niệm khác nhau.
Một người có thể
quê ở Quảng Trị nhưng nói giọng gần Huế. Một người quê Huế nhưng lớn lên ở nơi
khác lại có thể không còn giữ nguyên giọng Huế.
Ngôn ngữ không
đi theo đường biên giới hành chính một cách máy móc.
Nó đi theo cộng
đồng cư dân.
Nó đi theo dòng
người.
Nó đi theo quan
hệ hôn nhân, giao thương, văn hóa và lịch sử cư trú.
Vì thế, việc Lê
Thu Uyên là người Quảng Trị nhưng sở hữu chất giọng rất Huế không phải là một
nghịch lý. Ngược lại, đó chính là một minh chứng sinh động cho sự phong phú của
thổ âm miền Trung.
Có thể nói, Lê
Thu Uyên mang quê Quảng Trị trong căn cước, nhưng mang một sắc thái Huế rất đặc
biệt trong âm sắc tiếng nói của mình.
4. Điều thú vị
hơn: chất giọng ấy còn có độ trong trẻo riêng.
Nếu chỉ nói Lê
Thu Uyên có “giọng Huế” thì vẫn chưa đủ.
Điều đáng chú ý
là chất giọng của cô không hoàn toàn giống mọi giọng Huế.
Qua tiếng hát,
người nghe có thể cảm nhận một sắc thái rất riêng: mềm nhưng không quá nặng; ngọt
nhưng không quá kiểu cách; nhẹ nhưng vẫn có độ vang.
Có những vùng
giáp ranh với Thừa Thiên Huế cũng có chất giọng gần Huế, nhưng sắc thái phát âm
của Phú Kinh, theo cảm nhận của người nghe địa phương, thậm chí còn có nét
trong trẻo và mềm mại rất riêng.
Chính điều này tạo
cho Lê Thu Uyên một lợi thế đặc biệt khi hát những ca khúc mang màu sắc Huế.
Bởi người ca sĩ
không phải “đi tìm” chất Huế từ bên ngoài.
Chất Huế đã nằm
sẵn trong tiếng nói đời thường.
Khi chuyển từ tiếng
nói sang tiếng hát, nó chỉ được khuếch đại, trau chuốt và nghệ thuật hóa.
5. Vì sao khi
hát, chất giọng ấy càng nổi bật?
Một ca sĩ
không chỉ hát bằng kỹ thuật thanh nhạc.
Ca sĩ còn hát bằng
thổ âm của quê hương.
Cùng một ca
khúc, hai người có thể phát âm đúng cao độ, đúng trường độ, nhưng màu sắc lại
hoàn toàn khác nhau. Một phần rất lớn đến từ cách đặt khẩu hình, cách phát âm
nguyên âm, phụ âm, cách nối âm và thói quen nhả chữ đã hình thành từ thời thơ ấu.
Với Lê Thu Uyên,
điều này càng đáng chú ý.
Nếu cô lớn lên
trong môi trường ngôn ngữ Phú Kinh, thì những đặc điểm thổ âm ấy đã trở thành một
phần tự nhiên trong giọng nói trước khi cô bước lên sân khấu.
Bởi vậy, khi hát
những tình khúc Huế, những bài mang âm hưởng dân ca miền Trung hay những ca
khúc cần một chất giọng mềm mại, cô không cần phải “đóng vai một người Huế”.
Cô chỉ cần hát bằng
chính giọng của mình.
Và đó mới là điều
tạo nên sức thuyết phục.
6. Thành công của
Lê Thu Uyên và giá trị của một chất giọng bản địa
Việc Lê Thu Uyên
trở thành Quán quân Hãy nghe tôi hát 2022 càng khiến câu chuyện về giọng hát của
cô trở nên đáng chú ý.
Trong nghệ thuật
biểu diễn, kỹ thuật có thể được học, cách xử lý ca khúc có thể được rèn luyện,
nhưng màu giọng bẩm sinh và thổ âm quê hương là thứ rất khó tạo ra bằng kỹ thuật.
Một ca sĩ có thể
học cách luyến láy của Huế.
Có thể học cách
ngân.
Có thể học cách
phát âm.
Nhưng để tạo ra
cảm giác tự nhiên như một người đã lớn lên với âm sắc ấy thì không đơn giản.
Đó chính là giá
trị đặc biệt của Lê Thu Uyên.
Nếu bỏ qua câu
chuyện “cô có phải người Huế hay không”, chúng ta sẽ nhìn thấy một điều thú vị
hơn nhiều:
Cô là một người
con Quảng Trị mang trong tiếng nói của mình một lớp phù sa ngôn ngữ rất gần với
Huế.
Và chính sự giao
thoa ấy làm nên một màu sắc riêng.
7. Quảng Trị
không chỉ có một giọng nói
Có lẽ đã đến lúc
chúng ta không nên nhìn tiếng Quảng Trị theo một khuôn mẫu duy nhất.
Quảng Trị là
vùng đất của những dòng sông, những cánh đồng, những làng quê và những cộng đồng
cư dân có lịch sử lâu đời. Mỗi vùng đất lại có một cách phát âm, một nhịp nói,
một âm sắc riêng.
Từ Bắc vào Nam,
từ miền đồng bằng đến vùng ven biển, từ những làng gần ranh giới Quảng Bình đến
những vùng phía Nam Hải Lăng, sắc thái tiếng nói có thể thay đổi đáng kể.
Phú Kinh chính
là một ví dụ đáng để nghiên cứu sâu hơn.
Một làng quê thuộc
Quảng Trị nhưng có thổ âm rất gần Huế cho thấy phương ngữ không phải là một đường
kẻ cứng trên bản đồ.
Nó là một dòng
chảy.
Và những vùng nằm
ở rìa của các không gian văn hóa thường chính là nơi tạo ra những sắc thái ngôn
ngữ độc đáo nhất.
8. Lê Thu Uyên –
sự gặp gỡ giữa hai không gian văn hóa
Có thể nói một
cách hình tượng rằng trong giọng hát Lê Thu Uyên có sự gặp gỡ của hai miền văn
hóa:
Cái tình, cái
sâu và sự mộc mạc của Quảng Trị, cùng với sự mềm mại, trong trẻo và duyên dáng
của âm sắc Huế.
Đó không phải là
sự pha trộn nhân tạo.
Đó là kết quả của
địa lý và lịch sử.
Và nếu đúng như
những người am hiểu thổ âm Phú Kinh vẫn nhận xét, rằng chất giọng ấy đã có từ
trong đời sống thường nhật trước khi Lê Thu Uyên trở thành ca sĩ, thì những lời
đồn đoán rằng cô “giả giọng Huế” thực chất đã bỏ qua một yếu tố rất quan trọng:
thổ âm quê hương.
Lê Thu Uyên
không cần phải giả giọng Huế.
Bởi giọng Huế
trong tiếng hát của cô chính là một phần của quê hương Phú Kinh – một miền quê
Quảng Trị rất đặc biệt.
Và có lẽ đó cũng
chính là điều làm nên nét duyên riêng của người nữ ca sĩ đã đăng quang Hãy nghe
tôi hát 2022: đứng trên sân khấu lớn, cô mang đến cho người nghe không chỉ một
giọng hát được rèn luyện bằng nghệ thuật, mà còn mang theo một âm sắc được nuôi
dưỡng từ đất, từ làng và từ tiếng nói quê nhà.
Đó là thứ mà kỹ
thuật thanh nhạc có thể nâng lên, nhưng không dễ gì tạo ra từ con số không.
Lê Thu Uyên là
người con Quảng Trị. Và chất Huế trong tiếng hát của cô không làm mất đi căn cước
Quảng Trị – ngược lại, chính sự giao thoa đặc biệt ấy làm cho căn cước ấy trở
nên phong phú và đáng trân trọng hơn.
Khê Giang
