Chúc Mừng Năm Mới

Kính chúc quý bạn năm mới vạn sự an lành

Wednesday, November 4, 2026

ĐỊA LÝ HÀNH CHÍNH ĐÔNG HÀ QUA CÁC THỜI KỲ LỊCH SỬ - Nguyễn Bình

 

Bản đồ Đông Hà sau sáp nhập.
Nguồn ảnh: : 
https://diaocthongthai.com/ban-do-tp-dong-ha-quang-tri/#google_vignette





Địa lý hành chính Đông Hà 

qua các thời kỳ lịch sử

Nguyễn Bình 

23/01/2014 

 

Trước khi thuộc về người Việt (đầu thế kỷ XI và nửa đầu thế kỷ XIV), vùng đất Đông Hà hiện nay về cơ bản là một phần của đất châu Ô (phía nam sông Hiếu) và châu Ma Linh (phía bắc sông Hiếu) của vương quốc Chămpa. Sau năm 1069, một phần đất của Đông Hà hiện tại nằm phía bắc sông Hiếu thuộc châu Ma Linh sát nhập vào bản đồ Đại Việt. Để hợp thức hóa lãnh thổ, năm 1075, nhà Lý cho đổi châu Ma Linh thành châu Minh Linh (1), đặt quan cai trị, chiêu mộ nhân dân đến khai thác. Tuy nhiên, thời gian này do hoàn cảnh chiến tranh liên miên nên người Việt vẫn chưa vào đến vùng đất phía bắc sông Hiếu .

 

Cuối thời Trần, suốt thời Hồ, thời thuộc Minh và đầu đời Lê sơ, vùng đất Đông Hà hiện nay là một phần của huyện Lợi Điều thuộc châu Thuận, trấn/ phủ/ lộ Thuận Hoá (2) (và có thể là một phần của huyện Dạ Độ thuộc châu Minh Linh (từ năm 1407 đổi thành châu Nam Linh), trấn/ phủ/ lộ Tây Bình/ Tân Bình ở phía bắc sông Hiếu). Tuy nhiên, trên thực tế, vùng đất Đông Hà thời kỳ này chủ yếu là các làng Chăm còn ở lại sống cộng cư với các nhóm chiến binh Việt. Các làng Việt và cư dân Việt còn rất thưa thớt. Phải đến sau năm 1471, với chiến dịch của Lê Thánh Tông đánh chiếm kinh đô Vijaya, kéo biên giới Đại Việt vào tận Phú Yên, kết thúc sự tồn tại của vương quốc Chămpa; đồng thời mở ra một trào lưu di dân mạnh mẽ của người Việt tiếp tục vào khai phá vùng Thuận - Quảng, thì vùng đất Đông Hà hiện nay mới đồng loạt xuất hiện nhiều làng/ xã của người Việt.

 

Từ năm Quang Thuận thứ 10 (1469), sau khi vua Lê Thánh Tông cho định lại bản đồ của các phủ, châu, huyện, xã, trang sách thuộc 12 thừa tuyên trong cả nước, châu Nam Linh đổi làm huyện Minh Linh (gồm 8 tổng, 63 xã), thuộc phủ Tân Bình. Châu Thuận cải đặt thành hai huyện: Hải Lăng (gồm 7 tổng, 75 xã) và Vũ Xương (8 tổng, 53 xã) cùng với 2 châu: Sa Bôi (10 tổng, 68 xã) và Thuận Bình (6 tổng, 26 xã) ở miền Tây, thuộc phủ Triệu Phong nằm trong thừa tuyên Thuận Hóa (3). Đông Hà vào thời Lê - Mạc thuộc huyện Vũ/ Võ Xương (tương ứng với huyện Triệu Phong nay), châu Thuận, thừa tuyên Thuận Hoá. Theo sách “Ô châu cận lục”, vào giữa thế kỷ XVI, huyện Võ Xương có 59 xã/ làng thì trên đất Đông Hà đã có các làng/ xã như sau: Hướng Ngao (sau đổi là Điếu Ngao), Hạ Đô, Thượng Đô (sau đổi là Thượng Nghĩa), Trung Chỉ, Thượng Độ, Hạ Độ (sau đổi là Đại Độ), Nghĩa Đoan (sau đổi là Nghĩa An), Vĩnh Phước, Thiên Áng, Tiểu Áng (sau đổi thành Đại Áng), Lai Cách (sau đổi là Lai Phước), Vĩnh Phúc/Vĩnh Phước, Liên Trì (sau đổi là Tây Trì) (4).

 

Bản đồ Đông Hà trước sáp nhập.
Nguồn ảnh: https://diaocthongthai.com/ban-do-tp-dong-ha-quang-tri/#google_vignette


Đông Hà thời các chúa Nguyễn theo Lê Quý Đôn trong sách “Phủ biên tạp lục” là đất của hai tổng An Đôn và tổng An Lạc thuộc huyện Đăng Xương, phủ Triệu Phong, xứ Thuận Hoá.

 

Thuộc tổng An Đôn có các xã, phường sau: Vĩnh Phúc (tức Vĩnh Phước), Lai Phúc (tức Lai Phước), Vân An, Đại Áng, Trung Chỉ, Lập Thạch, Phưng Lương, Phú An, Lãng Phúc, Điếu Ngao, Đông Hà, Liên Trì (tức Tây Trì), Đông Vu (tức Đông Lai), Thượng Đô (tức Thượng Nghĩa), Thiết Trường tử chính, Thiết Trường hạ phường, Sơn Trập, Sơn Bàng, An Trung ngũ giáp.

 

Thuộc tổng An Lạc có các xã phường sau: An Lạc, Nghĩa An, Thanh Lương, Đình Tổ, Thượng Độ, Hạ Độ (tức Đại Độ), Thiết Trường (tức Thiết Tràng) (5).

 

Năm 1801, Nguyễn Ánh sau khi đánh bại triều đại Tây Sơn, lên ngôi Hoàng đế, (tháng 8 năm 1801) đã cho tổ chức sắp xếp lại các địa danh hành chính trong cả nước. Trong bối cảnh đó, Quảng Trị cũng được sắp xếp lại bằng việc Gia Long cho lấy hai huyện Hải Lăng, Đăng Xương thuộc phủ Triệu Phong và huyện Minh Linh thuộc phủ Quảng Bình, đặt thành dinh Quảng Trị. Công đường và lỵ sở của dinh Quảng Trị được đặt tại khu vực Trà Bát - Ái Tử nằm sát nách các xã thuộc vùng đất Đông Hà ở phía nam. Riêng phía tây lại đặt đạo Cam Lộ, mọi việc cống Man, thuế Man ở đạo Cam Lộ đều lệ vào Quảng Trị (6).

 

Đất Đông Hà lúc đó phần lớn thuộc huyện Đăng Xương. Phía tây huyện Đăng Xương là đạo Cam Lộ. Đất của phường Đông Thanh (có thể là cả Đông Giang) hiện nay lúc đó thuộc đạo Cam Lộ. Thành đạo Cam Lộ lúc đó đóng ở làng Nghĩa An. Thành được đắp bằng đất bốn mặt thành tạo thành một chiến luỹ kiên cố (7).

 

Năm 1827, Minh Mạng đổi dinh Quảng Trị thành trấn Quảng Trị và đặt Cửu châu ở Cam Lộ. Năm 1831, đổi trấn Quảng Trị thành tỉnh Quảng Trị và cải đạo Cam Lộ làm phủ Cam Lộ, đặt chức tri phủ kiêm lý châu Hướng Hoá mà thống hạt cả Cửu châu.

 

Năm 1836, nhà Nguyễn cho lấy đất các xã phía nam huyện Minh Linh và phía tây huyện Đăng Xương thành lập huyện Địa Linh; huyện lỵ đóng ở làng Kim Đâu (xã Cam Giang). Các làng/ xã thuộc thị xã Đông Hà hiện nay lúc đó một phần thuộc phủ Cam Lộ, một phần thuộc huyện Địa Linh và một phần thuộc huyện Đăng Xương.

 

Năm Tự Đức thứ 3 (1850), đổi huyện Hướng Hoá làm huyện Thành Hoá năm thứ 5 (1852) trích lấy đất 3 huyện Địa Linh, Đăng Xương và Hải Lăng, gồm 32 xã, thôn đặt một tổng Cam Đường (sau đổi là Cam Vũ), bổ vào huyện hạt. Năm thứ 6 (1853) bỏ phủ Cam Lộ, đặt tri huyện Thành Hoá lãnh 10 tổng, 99 xã, thôn, phường ấp (8).

 

Như vậy, thời điểm mà các làng/ xã trên địa bàn Đông Hà hiện nay thuộc tổng An Lạc, huyện Đăng Xương được trích lấy nhập vào huyện Thành Hoá (sau này là huyện Cam Lộ) là vào năm 1852. Trung tâm huyện lỵ Thành Hoá đặt tại thành Vĩnh Ninh (9) (nay thuộc xã Cam Thành, huyện Cam Lộ).

 

Dưới thời Đồng Khánh (1886 - 1888), cho lập huyện Do Linh và Thuận Xương (thay cho Địa Linh và Đăng Xương), đất Đông Hà thuộc về hai huyện Thuận Xương và Thành Hoá.

 

Qua tư liệu “Đồng Khánh địa dư chí lược” biên soạn trong thời gian 1886 - 1888 thống kê các làng/ xã huyện Thành Hoá khá chi tiết với 4 tổng người Việt là: tổng Cam Lộ, tổng An Lạc, tổng Bái Ân và tổng Mai Lộc cùng với Cửu châu (chín châu) Kymi.

 

Trong số 4 tổng này thì vùng đất Đông Hà thuộc tổng An Lạc với 26 xã, thôn phường, giáp; bao gồm: xã An Lạc, xã nghĩa An, xã Kim Đâu, xã Đại Độ, xã Phổ Lại, xã Thượng Độ, xã Đình Tổ, xã Đông Lai, xã Thượng Nghĩa, xã Phi Hưu, xã Thanh Lạng, xã Hoan Thịnh, xã Tây Trì, xã Đông Hà, xã Trúc Kinh, xã Trúc Khê, phường An Xuân, phường Cẩm Thạch, phường Phú Hậu, phường Mỹ Hoà, phường Thiết Tràng thượng, phường Thiết Trường hạ, phường Phổ Lại, phường Tuy Lộc, phường Bằng An, giáp An Thái (10) .

 

Các xã, thôn của vùng Đông Hà hiện nay thuộc tổng An Đôn, huyện Đăng Xương bấy giờ có: Đại Áng, Vân An, Lai Phước, Lãng Phước, Câu Ngao, Lưng An, Trung Chỉ, Lập Thạch, Phương Gia, Vĩnh  Phước, Phú Lễ.

 

Các xã của vùng Đông Hà hiện nay thuộc tổng An Lạc, huyện Thành Hoá bấy giờ có: An Lạc, Nghĩa An, Đại Độ, Thượng Độ, Đình Tổ, Đông Lai, Thượng Nghĩa, Thanh Lương, Tây Trì, Hoàn Thịnh, Đông Hà, Thiết Tràng.

 

Năm Duy Tân thứ 2 (1908), lại đặt huyện Hướng Hoá. Tỉnh Quảng Trị lúc đó có hai phủ; 6 huyện và 9 châu Kymy (11).

 

Dưới thời Pháp thuộc, mặc dù Quảng Trị ở Trung kỳ là đất “bảo hộ”, nhưng chính quyền thực dân Pháp đã quản lý rất chặt chẽ. Về phân chia đơn vị hành chính, sau năm 1885, tỉnh Quảng Trị gồm có 2 phủ, bốn huyện và mười châu; trong đó phủ Cam Lộ kiêm lý châu Hướng Hoá và thống hạt 9 châu miền núi là Mường Vang, Tầm Bồn, Tá Bang, Na Bôn, Ba Lan, Xương Thịnh, Thượng Kế, Mường Bổng, Làng Thìn, phủ Triệu Phong kiêm lý huyện Thuận Xươngvà thống hạt ba huyện Chiêu Linh (2), Do Linh và Hải Lăng.

 

Ngày 3/5/1890, toàn quyền Đông Dương ra một sắc lệnh giải thể tỉnh Quảng Trị sáp nhập vào tỉnh Quảng Bình thành tỉnh Bình Trị và đặt dưới quyền cai quản của Công sứ Đồng Hới, đất Đông Hà khi ấy thuộc tỉnh Bình Trị. Ngày 23/1/1896, toàn quyền Đông Dương lại ra nghị định tách Quảng Trị ra khỏi địa hạt thuộc quyền công sứ Đồng Hới, hợp cùng với Thừa Thiên đặt dưới quyền khâm sứ Trung Kỳ, đặt một phó công sứ đại diện cho khâm sứ ở Quảng Trị; đất Đông Hà lại thống thuộc phủ Thừa Thiên.

 

Đối chiếu nhiều nguồn tư liệu cổ với địa bàn thị xã Đông Hà ngày nay, có thể thấy vào cuối thế kỷ XIX vùng đất Đông Hà nằm trong địa giới của phủ Cam Lộ và huyện Thuận Xương thuộc phủ Triệu Phong, trong đó gồm các làng/ xã An Lạc, Nghĩa An, Đại Độ, Thượng Độ, Đình Tổ, Đông Lai, Thượng Nghĩa, Thanh Lương, Đông Hà, Tây Trì, Thiết Tràng thuộc tổng An Lạc phủ Cam Lộ; và các làng Đại Áng, Vân Yên, Trà Lương, Lạng Phước, Điếu Ngao, Trung Chỉ, Lập Thạch, Vĩnh Phước, Phương Gia, Phú Lễ thuộc tổng An Đôn, huyện Thuận Xương, phủ Triệu Phong.

 

Năm 1900, Toàn quyền Đông Dương ra nghị định tách Quảng Trị thành tỉnh riêng biệt trở lại. Đơn vị hành chính tỉnh Quảng Trị lúc này có bốn phủ và một huyện, gồm: Phủ Triệu Phong (lấy huyện Thuận Xương lập thành), phủ Hải Lăng (lấy huyện Hải Lăng lập thành), phủ Vĩnh Linh (lấy huyện Vĩnh Linh(12) lập thành), phủ Cam Lộ và huyện Do Linh. Từ đó vùng đất Đông Hà cũng đạt được sự ổn định lâu bền trong tỉnh Quảng Trị.

 

Năm 1904, thực dân Pháp cho mở con đường thuộc địa Đông Dương (Routes Coloniales) mà nay là Quốc lộ số 9. Năm 1923, xây dựng cầu Đông Hà dài 154,50 mét, bắc qua sông Hiếu nối liền nam bắc sông. Tháng 4/1927, tuyến đường sắt xuyên Việt đoạn Quảng Trị - Đà Nẵng, Vinh - Đông Hà hoàn thành, đưa vào sử dụng thì Đông Hà chính thức có điều kiện để trở thành một đầu mối giao thông, một vị trí quan trọng đối với Quảng Trị nói riêng và cả miền Trung nói chung.

 

Đến năm 1908, ba tổng người Kinh thuộc phủ Cam Lộ được tách thành huyện Cam Lộ, 9 tổng còn lại của phủ Cam Lộ chủ yếu là người dân tộc thiểu số lập thành huyện Hướng Hoá (13). Với việc phân chia này, các đơn vị hành chính tỉnh Quảng Trị bao gồm 3 phủ là: Triệu Phong, Hải Lăng, Vĩnh Linh và 3 huyện là Gio Linh, Cam Lộ, Hướng Hoá cùng thị xã Quảng Trị. Vào thời điểm này, vùng đất Đông Hà ngày nay là các làng thuộc huyện Cam Lộ và một phần thuộc phủ Triệu Phong.

 

Ngày 5/9/1929 Khâm sứ Trung Kỳ kiêm Chủ tịch Hội đồng Thượng thư triều đình Huế là Gia-bui-j (Jabouille) ra nghị định thành lập thị trấn Đông Hà (Centre de Dong-ha) và được Toàn quyền Đông Dương Pát-xki-ê (Pasquier) ở Hà Nội chuẩn y vào ngày 6/11/1929 (14).

 

Từ đó quá trình đô thị Đông Hà bắt đầu được hình thành và phát triển. Thị trấn Đông Hà là một đn vị hành chính có diện tích nhỏ, dân số ít, nhưng về tính chất và vị trí lại có vai trò quan trọng trên các mặt: chính trị, quân sự, kinh tế... cho cả miền Trung và Đông Dương nên dưới thời Pháp thuộc thị trấn Đông Hà được đặt ngang cấp phủ, huyện, dưới quyền của viên Tuần phủ Quảng Trị, và do Công sứ Quảng Trị kiêm nhiệm trong việc quản lý. Đứng đầu thị trấn Đông Hà lúc bấy giờ có viên Bang Tá, có đội lính Khố xanh, lỵ sở của cơ quan hành chính thị trấn đóng trong khuôn viên của UBND thị xã Đông Hà ngày nay.

 

Việc phân chia đơn vị hành chính ở thị trấn Đông Hà từ khi thành lập đến năm 1945 còn hết sức giản đơn với qui mô nhỏ, với hai phường có tên gọi là phường Đệ Nhất và phường Đệ Nhị (ngày nay là khu đất thuộc phường I, nằm ở trung tâm thị xã mà trục lộ chính bắt đầu từ ngã ba giữa quốc lộ 1 và quốc lộ 9 chạy dọc lên theo phía tây). Mỗi phường có một Phường trưởng đứng đầu. Diện tích chỉ khoảng chừng 1 km2, với hơn 300 hộ và khoảng 2.000 nhân khẩu, phân bố trong hai phường Đệ Nhất và Đệ Nhị. Sự phân chia hành chính thị trấn Đông Hà thành hai phường không thay đổi từ khi thành lập đến năm 1945.

 

Sau Cách mạng Tháng Tám  thắng lợi, chính quyền dân chủ nhân dân được thành lập. Các huyện, thị trong toàn tỉnh tiến hành hiệp xã, bãi bỏ cấp tổng, sát nhập nhiều thôn, làng lại với nhau thành những xã lớn; đơn vị hành chính cấp tổng (cũ) bị bãi bỏ để thành lập đơn vị hành chính mới là cấp xã. Đến tháng 11/1945, hệ thống chính quyền từ huyện thị đến cơ sở được thiết lập, kiện toàn và đi vào hoạt động. Lúc này toàn địa bàn Đông Hà có 7 xã và thị trấn Đông Hà, gồm:

 

- Xã Cam Ninh, gồm 6 thôn: An Lạc, Tây Trì, Đông Lai, Thượng Nghĩa, Tràng Tre, Vĩnh Ninh.

 

- Xã Cam Đình, gồm 3 thôn: Thượng Độ, Đình Tổ, Đại Độ.

 

- Xã Cam Tường, gồm 3 thôn: Nghĩa An, Thanh Lương, Hoàn Thịnh.

 

- Xã Cam Hà, gồm 3 thôn: Đông Hà, Tây Trì, Thiết Tràng.

 

- Xã Từ Hiệp, gồm 3 thôn: Điếu Ngao, Đại An, Lương An và Phường Gióc.

 

- Xã Lập Phúc, gồm 4 thôn: Lập Thạch, Long Phước, Phú Lễ, Vân An.

 

- Xã Đại Phước, gồm 3 thôn: Trung Chỉ, Đại Áng, Vĩnh Phước.

 

- Thị trấn Đông Hà, gồm khu vực đất đai phường I hiện nay (15).

 

Đến giữa năm 1946, lại có sự sắp xếp sát nhập các xã nhỏ lại với nhau để phù hợp với tình hình mới, các đơn vị hành chính vùng Đông Hà từ 7 xã chỉ còn lại 3 xã và 1 thị trấn, gồm:

 

- Xã Cam Giang sát nhập từ 2 xã Cam Ninh, Cam Đình cộng thêm khối vạn đò Trọng Đức; trực thuộc huyện Cam Lộ.

 

- Xã Cam Thanh sát nhập từ xã Cam Hà, Cam Tường; trực thuộc huyện Cam Lộ.

 

- Xã Phong Hanh sát nhập từ các xã Lập Phúc, Từ Hiệp, Đại Phước; trực thuộc huyện Triệu Phong.

 

- Thị trấn Đông Hà vẫn giữ nguyên đơn vị hành chính như cũ và đặt dưới sự chỉ đạo trực tiếp của tỉnh (16).

 

Cuối năm 1949 đầu năm 1950, để phù hợp với tình hình mới, tăng thêm sức mạnh chiến đấu liên hoàn của các xã, cuộc hiệp xã lần thứ ba được tiến hành, các xã được mở rộng thành những xã lớn hơn:

 

Xã Đông Thanh nhập thêm các làng của xã Cam An như Mỹ Hoà, Trúc Sơn, An Bình, Cam Lộ Hạ, Phú Ngạn thuộc Cam Lộ.

 

Xã Đông Giang nhập thêm các làng phía dưới đường quốc lộ 1 của xã Cam An như Trúc Kinh, Trúc Khê, Phổ Lại, Phú Hậu, Kim Đâu, Cẩm Thạch, An Xuân, Phi Thừa thuộc Cam Lộ.

 

Xã Phong Hanh gồm phường II, Triệu Lương, Triệu Lễ nhập thêm các làng như: Hà Xá, Phước Mỹ, Tam Phố, Kiên Phước, Trung Yên và đổi thành xã Triệu Hoà.

 

Đông Hà thành một đơn vị hành chính trực thuộc tỉnh (17).

 

Ngày 18/9/1950, theo Quyết nghị số 1104-QN/P5 của UBKCHC LK4, các xã thuộc huyện Cam Lộ hợp nhất thành 3 xã:

 

1. Xã Vĩnh Hộ, do Cam Thuỷ và Cam Mỹ hợp thành.

 

2. Xã Cam Lộc, do xã Cam Lộc và Cam Hoà hợp thành.

 

3. Xã Cam An, do xã Cam Giang và Cam Tường hợp thành (18).

 

Từ 1946 đến 1954, Đông Hà nằm trong vùng Pháp chiếm đóng. Thời kỳ này có hai sự điều chỉnh địa giới hành chính:

 

- Một là, ngày 9/01/1951, Thủ hiến Trung Việt ban hành nghị định số 19-NĐ-PC  tạm sát nhập 11 làng, xã gồm: Tuy An, Cẩm Thạch, An Xuân, An Bình, Phú Hậu, Phổ Lại xã, Phổ Lại phường, Cam Lộ, Tây Trì, Đông Hà, Nghĩa An, nguyên thuộc huyện Cam Lộ vào trung tâm Đông Hà, tỉnh Quảng Trị .

 

- Hai là, ngày 22/03/1951, Thủ hiến Trung Việt lại ban hành nghị định số 433- NĐ-PC tạm sáp nhập làng Lạng Phước - nguyên thuộc tổng An Đôn, phủ Triệu Phong vào trung tâm Đông Hà, tỉnh Quảng Trị (19).

 

 Sau ngày 20/07/1954, hiệp định Genève được ký kết, sông Bến Hải - vĩ tuyến 17 trở thành biên giới quân sự tạm thời, chia cắt nước Việt Nam thành hai miền Nam - Bắc. Theo đó, tỉnh Quảng Trị bị chia làm hai: khu vực Vĩnh Linh (phần phía bắc sông Bến Hải) thuộc tỉnh Quảng Trị được tổ chức thành một đơn vị hành chính riêng ngang với một tỉnh và tạm thời đặt khu vực Vĩnh Linh dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Chính phủ trung ương (Nghị định số 551-TTg của Thủ tướng Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ngày 16/6/1955) (20); còn phần lớn diện tích và dân cư Quảng Trị ở phía nam sông Bến Hải thì thuộc chính quyền Sài Gòn. Cấp đơn vị hành chính các huyện gọi là cấp quận. Ngoài các đơn vị hành chính cấp quận mang các tên cũ như: Triệu Phong, Hải Lăng, Do Linh, Cam Lộ, Hướng Hóa, còn có thêm một quận và một nha hành chính được lập mới là: quận Trung Lương và nha hành chính Ba Lòng. Thị xã Quảng Trị cải đặt thành nha đại diện hành chính Quảng Trị; thị trấn Đông Hà cải đặt thành nha đại diện hành chính Đông Hà.

 

Ngày 29/04/1968, chính quyền Sài Gòn thành lập tại tỉnh Quảng Trị thêm một quận mới, lấy tên là quận Đông Hà, quận lỵ đặt tại xã Đông Hà. Quận Đông Hà gồm 7 xã: Đông Hà, Đông Hoà, Đông Phong, Đông Thạnh, Đông Xuân, Đông Lễ, Đông Lương (21).

 

Sau tháng 8/1972, một phần đất của tỉnh Quảng Trị từ phía bắc sông Thạch Hãn trở ra được giải phóng. Ngày 27/1/1973, hiệp định Paris về Việt Nam được ký kết, Quảng Trị hình thành hai vùng: vùng giải phóng chiếm 85% đất đai, khoảng 13 vạn dân trong đó có Đông Hà, vùng tạm bị chiếm  là 15% đất đai còn lại của tỉnh, với hơn 17 vạn dân. Cam Lộ được Chính phủ Cách mạng lâm thời CHMN Việt Nam chọn đặt thủ phủ, Quảng Trị trở thành vị trí chiến lược quan trọng cả chính trị, quân sự, ngoại giao, kinh tế - xã hội.

 

Từ đó, Đông Hà được chọn làm tỉnh lỵ của tỉnh Quảng Trị, là trung tâm chính trị, quân sự và ngoại giao của một tỉnh đầu tiên ở miền Nam được hoàn toàn giải phóng. Các cơ quan của tỉnh, một số cơ quan của Trung ưng làm nhiệm vụ tiền phương, các Bộ tư lệnh và Binh đoàn chủ lực đều có mặt ở địa bàn. Đông Hà còn là nơi tiếp nhận, trạm trung chuyển vật tư của Trung ương cho tỉnh và toàn miền Nam. Vì vậy, mọi hoạt động của Đông Hà đều có mối quan hệ và tác động đến quá trình phát triển của tỉnh.

 

Ngày 11/4/1975, thực hiện Nghị quyết Hội nghị Tỉnh uỷ Quảng Trị, thị xã Quảng Trị và thị xã Đông Hà được sát nhập thành một đơn vị hành chính lấy tên là thị xã Quảng Trị (22); bộ máy quản lý hành chính đặt tại Đông Hà. Tuy nhiên, trên thực tế, tên thị xã Quảng Trị chỉ tồn tại một thời gian ngắn, sau đó vẫn gọi là thị xã Đông Hà.

 

Sau khi đất nước thống nhất (4/1975), từ tháng 2/1976, thực hiện Nghị quyết 245-NQ/TW ngày 20/9/1975 của Bộ Chính trị về việc bỏ khu, hợp tỉnh và Nghị quyết số 19/NQ ngày 20/12/1975 của Bộ Chính trị về việc hợp nhất một số tỉnh ở miền Nam, Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam đã ra Nghị định về việc giải thể khu vực Vĩnh Linh để sáp nhập vào tỉnh Bình Trị Thiên mới được thành lập, bao gồm tỉnh Quảng Bình và khu vực Vĩnh Linh (của miền Bắc) và tỉnh Quảng Trị, tỉnh Thừa Thiên của miền Nam (23). Theo đó, một số huyện, thị xã, xã, cũng được sáp nhập lại với quy mô lớn hơn. Đông Hà là thị xã trực thuộc tỉnh Bình Trị Thiên.

 

Giữa năm 1976, thị xã đã đón nhận và di chuyển một bộ phận dân cư ở bãi cát Diên Sanh (còn gọi là Khu Thị tứ) đi xây dựng vùng kinh tế mới ở phía tây nam huyện Gio Linh lập nên xã Quảng Tân vào ngày 13/8/1976 (gồm 376 hộ với 2.594 nhân khẩu) trực thuộc thị xã Đông Hà đại bộ phận còn lại (trên 4.000 nhân khẩu) di chuyển ra Đông Hà cùng với dân của làng Đại An, một bộ phận của làng Đại Áng (thuộc xã Triệu Lương huyện Triệu Phong) lập thành tiểu khu 5. Toàn bộ dân vạn chài ở 2 vạn Trọng Đức và Ngã Ba (gồm 341 hộ, 2.181 khẩu) được chuyển lên định cư trên đất liền và cùng với dân làng Thiết Tràng lập thành phường IV (ở phía tây - nam thị xã). Do vậy, đến năm 1976, Đông Hà có 5 tiểu khu được gọi tên bằng số. Từ tháng 7/1977, các tiểu khu gọi là phường; bao gồm : Phường I, phường II, phường III, phường IV và phường VI.

 

Ngày 15/8/1981, xã Quảng Tân thuộc thị xã Đông Hà bị giải thể để sát nhập toàn bộ xã Quảng Tân và xã Do Phong thuộc huyện Bến Hải.

 

Ngày 11/9/1981, theo Quyết định 64-HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng, địa giới của thị xã Đông Hà được điều chỉnh và phân định lại. Các xã Cam Giang, Cam Thanh, Cam Thành, Cam Thuỷ, Cam Hiếu, Cam Tuyền, Cam Chính, Cam Nghĩa thuộc huyện Bến Hải; các xã Triệu Lương, Triệu Lễ thuộc huyện Triệu Hải được tách ra để sát nhập vào thị xã Đông Hà. Sau khi được mở rộng, thị xã Đông Hà bao gồm các phường I, phường II, phường III, phường IV, phường V, và các xã Cam Giang, Cam Thanh, Cam Thành, Cam Thuỷ, Cam Hiếu, Cam Tuyền, Cam Chính, Cam Nghĩa, Triệu Lương, Triệu Lễ (24).

 

Ngày 1/07/1989 tỉnh Quảng Trị được tái lập. Thị xã Đông Hà được chọn làm thị xã tỉnh lỵ của tỉnh Quảng Trị.

 

Trải qua nhiều cuộc biến động lịch sử và qua nhiều lần thay đổi địa giới hành chính, đến nay, thị xã Đông Hà - trung tâm tỉnh lỵ của tỉnh Quảng Trị gồm có 9 phường và 84 khu dân cư. Có diện tích tự nhiên là: 72,5 km2; dân số 80.000 người, bao gồm:

 

- Phường I: Có 10 khu dân cư (nguyên là đất của làng Tây Trì). Phường II: Có 10 khu dân cư (nguyên là đất của làng Điếu Ngao). Phường III: Có 8 khu dân cư (nguyên là đất của làng Đông Hà). Phường IV: Có 5 khu dân cư (nguyên là đất của làng Thiết Tràng và 3 vạn đò: vạn Đông Hà, vạn Ngã Ba, vạn Trọng Đức). Phường V: Có 11 khu dân cư (nguyên là đất của làng Đại An, một bộ phận của làng Đại Áng thuộc xã Triệu Lương huyện Triệu Phong cũ, cùng với dân khu Thị tứ - thị xã Quảng Trị cũ di chuyển ra sau ngày 20/8/1976). Phường Đông Giang: Có 11 khu dân cư (xã Cam Giang, huyện Cam Lộ cũ; gồm các làng: Thượng Độ, Thượng Nghĩa, Đông Lai, Vĩnh Ninh, An Lạc, Đại Độ, Đình Tổ và xóm Đồng Hoang). Phường Đông Thanh: Có 11 khu dân cư (xã Cam Thanh, huyện Cam Lộ cũ; gồm các làng Nghĩa An, Thanh Lương). Phường Đông Lương: Có 8 khu dân cư (xã Triệu Lương, huyện Triệu Phong cũ; gồm các làng Trung Chỉ, Đại Áng, Vĩnh Phước, Lai Phước, Tân Vĩnh). Phường Đông Lễ: Có 10 khu dân cư (xã Triệu Lễ, huyện Triệu Phong cũ; gồm các làng: Lạng Phước, Phú Lễ, Lập Thạch, Vân An, Lương An, Phưng Gia).

 

                                                                                                                   N.B

 

 

 

 

 

(1) Viện Khoa học xã hội Việt Nam. Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1. Nxb Khoa học xã hội. Hà nội, 1993, tr. 274, 278 và tr. 90 - 91.

 

(2) Học giả Đào Duy Anh trong sách Đất nước Việt Nam qua các đời (Nxb Thuận Hoá, 1994, tr. 159 - 160) cho rằng: Huyện Dạ Độ là vùng phía Đông huyện Do Linh và phía Đông huyện Triệu Phong nằm ở hạ nguồn sông Thạch Hãn ngày nay. Huyện Lợi Điều là vùng đất thuộc huyện Thành Hóa/ Cam Lộ. Căn cứ vào đường ranh giới là sông Hiếu giữa châu Minh Linh và Châu Thuận chúng tôi cho rằng thời kỳ này, vùng đất Đông Hà hiện tại thuộc hai huyện Dạ Độ và Lợi Điều. Sự phân định này còn chờ kết quả nghiên cứu chính thức về sau.

 

(3) Lê Quý Đôn. Phủ biên tạp lục. Sđd, tr. 41 và 44.

 

(4) Dương Văn An. Ô châu cận lục. Bản dịch và hiệu chú của Trần Đại Vinh, Hoàng Văn Phúc. Nxb Thuận Hoá, Huế, 2001, tr. 52 - 53.

 

(5) Lê Quý Đôn. Phủ biên tạp lục. Sđd, tr. 81.

 

(6) Quốc sử quán triều Nguyễn. Đại Nam nhất thống chí, tập 1. Nxb Thuận Hoá, Huế, 1992. tr. 92.

 

(7) Cam Lộ phủ chí. Lê Tiết Nghĩa sao lục và hiệu đính. Tư liệu Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Nguyễn Xuân Hoà sưu tầm và dịch. Nay chưa xác định được vị trí thành đạo Cam Lộ ở làng Nghĩa An.

 

(8) Quốc sử quán triều Nguyễn. Đại Nam nhất thống chí, tập 1. Sđd. tr. 103.

 

(9) Sách “Đại Nam nhất thống chí, tập 1” (tr. 118) chép về thành Vĩnh Ninh: Chu vi 138 trượng linh, cao 6 thước 5 tấc, dày 1 trượng 5 tấc, mở 3 cửa , hào rộng 1 trượng, sâu 5 thước. Năm Minh Mệnh thứ 11, đắp luỹ đất, gọi là thành Vĩnh Ninh. Năm thứ 12 đổi làm thành phủ Cam Lộ. Năm Thiệu Trị thứ 3, ba cửa thành xây bằng gạch và đá. Năm Tự Đức thứ 6, bỏ phủ Cam Lộ đổi thành làm bảo, bổ viên quản cơ Định Man giữ bảo, cùng viên tri huyện Thành Hoá đóng giữ.

 

(10) Quốc sử quán triều Nguyễn. Đồng Khánh địa dư chí lược. Bản dịch của Văn Thanh. 26 trang đánh máy trên giấy khổ A4 (Hiện lưu ở Bảo tàng Quảng Trị).

 

(11) Cụ thể là:

 

                - Phủ Triệu Phong có 4 huyện: Thuận X­ương, Hải Lăng, Vĩnh Linh và Do linh.

 

                - Phủ Cam Lộ có 2 huyện: Thành Hoá và Hư­ớng Hoá.

 

                - Chín châu Kymi là: Mư­ờng Vang, Na Bí/Bôn, Thư­ợng Kế (3 châu này nguyên là đất của châu Sa Bôi cũ), Tầm Bồn, Mang/M­ường Bổng, Ba Lan, Tá Bang, Xư­ơng Thạnh, Làng Thìn/Thời (6 châu này nguyên là đất của châu Thuận Bình cũ). Những châu này về sau thuộc về lãnh thổ n­ước Lào.

 

(12) Tên cũ là huyện Minh Linh, đổi tên thành Chiêu Linh từ khi vua Hàm Nghi. Từ khi vua Thành Thái lên ngôi vào ngày 01/02/1889 vì kiêng huý ngự danh (tên khi trở thành vua) của vua là Chiêu nên đổi thành Vĩnh Linh.

 

(13) Annuaire Administrative de l’Indochine (viết tắt là AAIC), 1908, p. 437.

 

(14) Journal Officiel de l’Indochine Francaise (viết tắt là JOIC), Hanoi, 1929, p. 4278.

 

(15) + (16) BCH Đảng bộ thị xã Đông Hà. Lịch sử Đảng bộ thị xã Đông Hà (1930 - 1999). Sđd, tr. 114.

 

(17) BCH Đảng bộ thị xã Đông Hà. Lịch sử Đảng bộ thị xã Đông Hà (1930 - 1999). Sđd, tr. 154.

 

(18) Quyết nghị 1104-QN/P5 ngày 18/9/1950 của UBKCHC Liên khu 4. Dẫn theo: Nguyễn Quang Ân. Việt Nam - những thay đổi về địa danh và địa giới các đơn vị hành chính 1945 - 1997. Nxb Văn hóa Thông tin. Hà nội, 1997, tr. 44.

 

(19) Nghị định 19-NĐ-PC ngày 9/02/1951 và Nghị định 433-NĐ-PC ngày 22/03/1951. Dẫn theo: Nguyễn Quang Ân. Việt Nam - những thay đổi địa danh và địa giới hành chính (1945 - 2002). Nxb Văn hoá Thông tin. Hà Nội. 2003, tr. 81.

 

(20) Nghị định số 551-TTg ngày 16/6/1955 của Thủ tướng Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Dẫn theo Nguyễn Quang Ân. Việt Nam - những thay đổi địa danh và địa giới các đơn vị hành chính 1945 - 1997. Sđd, tr. 58.

 

(21) Nghị định số 377-NĐ/NV ngày 29/4/1968 của Thủ tướng Việt Nam Cộng hòa. Dẫn theo: Nguyễn Quang Ân. Việt Nam - những thay đổi về địa danh và địa giới các đơn vị hành chính   1945 - 1997.Sđd, tr. 204.

 

(22) BCH Đảng bộ thị xã Quảng Trị. Lịch sử Đảng bộ thị xã Quảng Trị (1930 - 1995). Sđd. tr. 279.

 

(23) Theo: Nguyễn Quang Ân. Việt Nam - những thay đổi về địa danh và địa giới các đơn vị hành chính 1945 - 1997. Sđd, tr. 234.

 

(24) Quyết đinh số 64-HĐBT của hội đồng Bộ trưởng ngày 11/9/1981. Dẫn theo Nguyễn Quang Ân. Việt Nam – những thay đổi về địa danh và địa giới hành chính (1945 – 2002). Sđd, tr.316 

 

Nguyễn Bình

Bài viết đăng trên Tạp chí Cửa Việt số 178 tháng 07/2009

READ MORE - ĐỊA LÝ HÀNH CHÍNH ĐÔNG HÀ QUA CÁC THỜI KỲ LỊCH SỬ - Nguyễn Bình

PHƯƠNG LANG - NÉT DUYÊN CHỢ LÀNG - Bảo Bình

Chợ làng Phương Lang là trung tâm giao thương của người dân các vùng lân cận.  

Ảnh: Thanh Trúc


Phương Lang - Nét duyên chợ làng

Bảo Bình

09/05/2020

 

Quê tôi ở tận miền biển Triệu Lăng. Ngày nhỏ, mỗi khi được cha mẹ cho về quê ở lại, niềm mong mỏi háo hức nhất của đứa trẻ lên 10 là tôi lúc bấy giờ là rạng sớm dậy đi theo mấy o, mấy dì gánh khoai lang lên chợ Phương Lang bán, được o mua cho đồng quà tấm bánh. Chợ làng Phương Lang (xã Hải Ba, huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị) trong ký ức xưa bây giờ đã qua bao đận đổi thay. Thế nhưng, mỗi khi nhắc về chợ làng Phương Lang vẫn thấy xốn xang…

 

Theo tài liệu nghiên cứu về quá trình thành lập làng xã ở huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị dưới Triều Nguyễn (1802-1885) của nhóm tác giả Nguyễn Thị Minh Thiện - Thái Quang Trung, quá trình hình thành các làng xã huyện Hải Lăng diễn ra lâu đời. Kể từ khi châu Ô, châu Lý sáp nhập vào Đại Việt (1306) cũng là quá trình người Việt di cư vào đây khai khẩn, dựng làng. Trước đó, cư dân Chăm đã sinh sống, tạo lập một nền kinh tế, văn hóa, xã hội phát triển. Nhưng đối với người Việt đây vẫn là một vùng đất xa xôi, khó khăn, nguy hiểm. Trải qua quá trình chung lưng đấu cật, chế ngự thiên nhiên, cải tạo ruộng đồng, khai thác đất đai, các làng xóm dần dần ra đời. Tuy nhiên, phải đến thời Lê, đặc biệt dưới thời Lê Thánh Tông (1460 - 1497) công cuộc khai khẩn vùng đất phía Nam được đẩy mạnh, trong đó có Hải Lăng. Phần lớn các xã thôn ở Hải Lăng hiện nay, trong đó có thôn Phương Lang, xã Hải Ba được định hình về cơ bản trong thời gian này. Tìm trong sử sách hầu như không có nhiều thông tin về lịch sử ra đời của chợ Phương Lang, ngôi chợ hiện nằm ở khu vực trung tâm của thôn Phương Lang, xã Hải Ba. Bậc cao niên của làng cũng chỉ biết chợ đã có từ lâu đời, có những thời điểm phải xê dịch về địa điểm họp chợ do chiến tranh, rồi lại quay về địa điểm cũ.

 

Mệ Mai Thị Tam là người bán hàng cao tuổi nhất ở ngôi chợ ngày, ngày ngày vẫn bày từng mớ đậu, mè, dăm ba lon ớt khô và bó chè xanh bán ở góc chợ. Bán buôn giờ không hẳn vì mưu sinh mà bởi thói quen và niềm vui. Ngày trước, mệ bày gian hàng nhỏ ở chợ để kiếm đồng ra đồng vào nuôi con, còn bây giờ, một ngày còn khỏe mà không dọn hàng ra chợ thì lòng thấy thiếu vắng lạ lùng. Với mệ, trừ những khi ốm đau hay thời buổi chiến tranh loạn lạc chợ không họp được, mỗi ngày đến chợ để nhìn, để nghe những âm thanh cuộc sống chảy quanh mình, để trao đi đổi lại sản vật quê nhà và chia sẻ những câu chuyện hằng ngày, là thấy mình đang sống khỏe khoắn.

 

Hỏi mệ Tam về lai lịch chợ Phương Lang có từ bao giờ, mệ nói chỉ biết khi về đây làm dâu lúc mới 19 tuổi đã nghe kể chợ có từ lâu đời. “Tui nhớ hồi trẻ đã bưng thúng bán buôn ở chợ, cũng là đem mấy thứ trồng được như đậu, mè, khoai, ớt ra bán. Ngày xưa, đã ra đường, ra chợ, dù là người mua hay người bán thì phụ nữ đều mặc áo dài, rất kín đáo. Chợ ngày xưa hàng hóa cũng đơn giản, nhà có thứ gì thì mang thứ đó ra chợ bán, cũng ít nói thách, người ta trả được mấy hào thấy hợp lý thì bán, lấy tiền đong gạo cho con”.

 

Không chỉ người làng họp chợ, chợ Phương Lang làm tròn vai trò là nơi giao thương của người dân không chỉ xã Hải Ba mà các vùng lân cận như Triệu Trung, Hải Vĩnh, Triệu Sơn, Hải An, Triệu Lăng… So với các chợ lớn trong huyện, chợ Phương Lang có quy mô không kém cạnh với 218 gian hàng các loại. Trong đình là gian hàng áo quần, giày dép, vải vóc, bánh kẹo tạp hóa, quanh chợ từ hàng thịt, hàng rau củ quả, gian hàng ăn, các vật dụng như cuốc, thuổng rổ, thúng, chổi… đều có đủ. Cần thứ gì, người dân chỉ cần ra chợ. Không còn gói gọn ở danh xưng “chợ làng”, chợ Phương Lang được coi là đầu mối quan trọng để cung ứng hàng hóa đi khắp nơi. Chợ họp từ mờ sáng, lúc này các thương lái và người bán thực hiện giao dịch sỉ đối với các mặt hàng như thịt, rau, củ, quả, các loại nông sản địa phương… để thu gom hàng tỏa đi bán ở các chợ lẻ ở các địa phương lân cận. Hửng sáng tỏ mặt người, dân quanh vùng đi chợ sớm mua nhu yếu phẩm cần thiết chuẩn bị cho những bữa ăn trong ngày, không khí mua bán thong dong hơn. Cũng trả giá, kỳ kèo, nhưng vốn người đến chợ và người bán khá tỏ tường nhau rồi nên sự mặc cả cũng gần như chiếu lệ, dễ dàng thuận mua vừa bán.

 

Ngoài chuyện bán - mua, chợ làng đông bởi người dân đi đến chợ để được giao lưu, mở mang hiểu biết, để gặp gỡ những người dân trong khắp vùng, bàn đủ mọi thứ chuyện trên đời, từ chuyện làng xã, họ mạc, gia đình đến chuyện thời tiết và phổ biến cho nhau những kinh nghiệm cấy trồng, gieo gặt… O Nguyễn Thị Huê, người làng Ngô Xá Đông, xã Triệu Trung đã duy trì gian hàng nhỏ bán chè, món ăn vặt dân dã không thể thiếu ở chợ này đã hơn 35 năm. Gánh hàng chè giúp o một mình nuôi lớn mấy đứa con, kể từ ngày từ Đông Hà về làm dâu làng Ngô Xá Đông. O Huê tỉ tê: “Bây giờ trẻ con không còn háo hức hàng chè như ngày xưa mỗi khi mẹ đi chợ về nữa. Cuộc sống hiện đại, điều kiện kinh tế khấm khá hơn, trẻ con được chăm sóc đầy đủ nên thờ ơ với những thứ quà quê dân dã như thế này. Giờ mỗi ngày bán được 1-2 trăm ngàn, lãi đâu khoảng dăm ba chục. Biết chẳng nhiều nhặn gì, nhưng nghề từ mấy chục năm rồi, không bỏ được, ra chợ mỗi ngày để gặp người này, người kia mà chuyện trò. Mà biết đâu thiếu gian hàng chè, chợ thiếu một nét quê”.

 

Chợ Phương Lang ồn ào, tấp nập từ rất sớm rồi vãn dần khi trời ngã bóng. Những người sống quanh khu vực chợ cũng bắt đầu ngày mới từ những thanh âm rộn ràng từ chợ. Giống như một phần của cuộc sống, mỗi buổi chợ là từng nhịp sống mới mỗi ngày một tràn trề, phong phú. Chợ Phương Lang, niềm thương nhớ của những người con từ làng ra đi, là nếp quen của người ở làng, ở những làng lân cận. Dù trải bao thăng trầm, chợ Phương Lang vẫn lưu giữ được nét truyền thống đặc trưng của chợ làng, đó là tình làng, nghĩa xóm, là bản sắc văn hoá nông thôn.

(Nguồn: Báo Quảng Trị)

READ MORE - PHƯƠNG LANG - NÉT DUYÊN CHỢ LÀNG - Bảo Bình

Youtube: Ca khúc PHIẾN ĐÁ - Thơ: Phạm Ngọc - Nhạc: Phạm Anh Dũng


READ MORE - Youtube: Ca khúc PHIẾN ĐÁ - Thơ: Phạm Ngọc - Nhạc: Phạm Anh Dũng

Youtube: Ca khúc TÂM SỰ CÙNG TRĂNG - Thơ: Sông Thu - Nhạc: Nguyễn Tuấn

 

READ MORE - Youtube: Ca khúc TÂM SỰ CÙNG TRĂNG - Thơ: Sông Thu - Nhạc: Nguyễn Tuấn

NHỮNG PHẬN NGƯỜI TRÊN SÔNG NƯỚC QUÊ TÔI - Khê Giang

 


NHỮNG PHẬN NGƯỜI 

TRÊN SÔNG NƯỚC QUÊ TÔI

Khê Giang


Thời gian vẫn là dòng trôi thăm thẳm nhưng mỗi khi đặt chân qua cầu Bến Đá hay đi dọc theo dòng sông Ô Khê nhìn xuống dòng nước lững lờ, tôi vẫn thấy thấp thoáng trong cõi nhớ đâu đó những chiếc ghe xập xệ, chênh vênh neo vào bờ  trên dòng chảy của người dân xứ Vạn.

Do tập tục làng quê còn sót lại từ thời phong kiến, người xứ Vạn luôn chịu sự thua thiệt trước người dân của làng, họ không có nhà trên đất liền, nhà của họ là chiếc ghe cũ kỹ, lợp lá hoặc phên tre, có khi chỉ che tạm bằng mảnh bạt cũ. Cuộc đời họ trôi theo con nước, không nhà cửa, không ruộng vườn, chẳng có một tấc đất để chôn mình khi đến ngày nằm xuống, vì vậy khi hữu sự họ sẽ được chôn cất trên những bãi bồi hoặc phải đưa về bản quán để nương náu cùng đất trời.

Người làng gọi họ là “dân vạn đò” hoặc dân ngụ cư . Trong ngôn ngữ biểu đạt hoặc giao tiếp có câu từ ấy khi là thương cảm, mà cũng có khi là sự thiếu thiện ý.

Trong cộng đồng của xóm Vạn, những gia đình khá hơn thì ngôi nhà của họ cũng lớn hơn, họ sở hữu những chiếc trồng hay còn gọi là noốc. Những chiếc noốc này lớn và bề thế hơn, vì vừa dài vừa rộng, đặc biệt ở đầu mũi thuyền có gắn một cái rớ bà (vó lớn) để đánh bắt cá.

Thuở ấy, quê tôi còn nghèo,  chiến tranh liên miên, ruộng đồng nhiều nơi hoang hóa, cát trắng bò vào vườn tược. Trên sông, những người ngụ cư cũng rơi vào cảnh vất vả khốn cùng, lúc này họ mưu sinh nhọc nhằn bằng nhiều công việc khác nhau như chài lưới, mò hến, cào ngao hoặc đưa đò.

Hồi đó chạy dọc bờ sông từ Bến Đá (Ô Khê) đến rào Cái (Ô Giang) mỗi sáng sớm, khi sương còn giăng trắng mặt nước, đã nghe xao xác tiếng khua mái chèo, tiếng rổ xọc xọc, rồi tiếng cười đùa con trẻ hòa trong làn hơi lạnh.

Nhưng đằng sau những tiếng cười ấy là những bữa cơm đạm bạc đến nao lòng, những năm đói, nồi cơm thường chỉ có vài nắm gạo trộn với khoai lang, sắn lát. Cá tôm đánh bắt được họ phải đem đi bán để đong gạo, họ ăn mắm, ăn muối hột với ớt giã, chan nước sông, luộc rau tập tàng hái dọc bờ để độn thêm cho dạ dày đỡ trống.

Không ai hiểu được cái rét của Bến Đá nếu chưa từng trải qua một đêm đông trên sông nước. Gió từ Rào Cái thổi ngược lên, hun hút, lạnh buốt như dao cắt. Nước sông lạnh ngắt, hơi nước bốc lên mù mịt. Những mái ghe lều chõng rung lên bần bật theo từng cơn gió.

Người vạn chài phải lấy bao tải rách che quanh mạn ghe, gom củi khô nhóm bếp than giữa lòng ghe cho ấm. Nhiều đêm, nước dâng cao, bếp tắt, trẻ con co ro trong chăn ướt, run rẩy cả đêm. Có những mùa lũ, dòng sông dâng tràn, cuốn trôi cả mái nhà duy nhất của họ.

Nhà tôi có một cửa hàng tạp hóa ở làng, đây là một nghề nghiệp hiếm hoi giữa ngôi làng thuần nông, nhưng đây cũng là điều kiện để gia đình tôi tiếp cận trao đổi mua bán với bà con trên miền sông nước.

Qua tiếp xúc, tôi thấy họ hiền lành chân chất, chỉ có điều sống trong không gian chật chội, ẩm ướt và nghèo túng, nên trang phục của họ rất dễ nhận diện giữa đám đông của dân làng.

Mẹ tôi rất quý họ, và họ cũng rất mến gia đình tôi.

Trên sông Bến Đá và Rào Cái ngày đó, có những đứa trẻ sinh ra và lớn lên trong lòng ghe. Có đứa chưa từng được đến trường, cứ đứa lớn chăm đứa nhỏ, trần truồng tắm sông từ sáng đến chiều. Mùa nắng thì da đen sạm, mùa mưa thì tím tái. Chúng lặn ngụp bắt cá, mót củi dọc bờ, chèo đò cho khách qua sông.

Ở Quảng Trị, dân ngụ cư bị xem là “không gốc gác”. Họ đến từ nhiều nơi: Thừa Thiên, Quảng Bình, Nghệ An… trôi dạt về vùng sông nước này tìm kế sinh nhai. Có người từng là dân chạy loạn, có người lưu lạc tìm kế sinh nhai, chỉ có điều dù là ai, khi đã sống dưới ghe, họ đều bị gọi bằng một tiếng “dân vạn chài”.

Trẻ con trong làng ít khi chơi với con dân vạn. Người lớn cũng ít giao tiếp, họ còn không được kết tình thông gia với người làng.

Thế nhưng, chính những người “ngụ cư” ấy lại là những người biết sẻ chia nhất. Hễ có ai gặp nạn giữa sông, họ liền quăng dây, quăng sào cứu giúp. Mùa lũ, họ là người chèo ghe cứu hàng xóm, vớt đồ, chở người qua vùng ngập. Có người mất cả ghe trong cơn sóng dữ vì cứu người khác.

Năm 1971, một trận lụt  lịch sử tràn qua làng, do nước lũ lên quá nhanh, cả nhà tôi không kịp tản cư, lúc này ba tôi lại vắng nhà. Tôi nhớ như in khi nước dâng cao, cả nhà bắc thang trèo lên tra (khung gỗ để đựng lúa), khi nước xâm xấp nền tra, cả nhà chui ra "khu đị" để leo lên nóc nhà. Nước vẫn tiếp tục dâng cao, mẹ tôi kêu gào thảm thiết trong đêm vắng. Trong khi tính mạng cả nhà tôi như ngàn cân treo trên sợi tóc thì có một chiếc đò từ xa hướng tới giải cứu, đó là chiếc troòng (thuyền gỗ nhỏ) của bà con người xứ Vạn, họ đã liều mình băng đi trong đêm để cứu giúp dân làng.

Qua lần chết hụt đó, mẹ tôi càng trân quý những người ở dưới vạn hơn, bà vẫn nhắc đi nhắc lại câu chuyện đó với chúng tôi như một lời tri ân để nhớ đến những người đã cứu sống mình trong lúc nguy nan.

Nói về những người phụ nữ ở vùng sông nước, cuộc sống của họ còn khổ sở vất vả hơn đàn ông. Họ làm lụng quần quật từ tinh mơ tới tối mịt. Sáng chèo ghe theo chồng thả lưới, trưa nấu cơm, chiều ra chợ bán cá. Đêm đến, gió lạnh thổi xuyên manh chiếu, họ vẫn phải giặt giũ, vá áo, chăm con. Có người sinh con ngay trên ghe, không bà đỡ, không thuốc men, cắt rốn bằng con dao cũ rửa qua nước sông.

Chỉ vài hôm sau, bão tan nước rút, người mẹ mới sinh ấy vẫn chống ghe ra chợ như chưa có chuyện gì xảy ra trước đó. Cái mạnh mẽ, kiên cường của người đàn bà dân vạn khiến ai cũng nể phục, nhưng cũng xót xa: họ sinh ra như con nước sông kia — không bao giờ được ngơi nghỉ.

Sau gần nửa thế kỷ, những đứa trẻ dân ngụ cư ngày xưa giờ đã trở thành ông bà và con cái của họ cũng đã trở thành thầy cô, kỹ sư, công nhân… nhưng cũng như tôi, mỗi lần về thăm Bến Đá, khi nghe tiếng sóng ì oạp vỗ bờ, họ vẫn bồi hồi nhớ lại những ngày thơ ấu chông chênh trên ghe đò sông nước.

Bây giờ, nếu đi dọc Bến Đá, Rào Cái hiếm khi còn thấy dân ngụ cư. Chỉ còn vài chiếc thuyền chài chỉ đi khai thác đánh cá theo buổi,  phần còn lại của thời gian họ vẫn trở về ngôi nhà êm ấm của mình, những ngôi nhà bên bờ sông, trên những doi đất bây giờ đã là sở hữu của họ.

Giờ đây, đứng trên cầu nhìn xuống, tôi vẫn tưởng như thấy bóng dáng những chiếc ghe troòng năm xưa, tiếng mái chèo khua, tiếng cười con trẻ, tiếng người đàn bà gọi chồng giữa sương sớm… trong đó có hình ảnh những người dân lam lũ chất phác ngày nào đã cứu gia đình tôi thoát lưỡi hái tử thần trong một đêm mưa bão. Tất cả như đang ẩn hiện trong làn nước bạc thấp thoáng hiện về.

Dòng sông vẫn đó, chảy hoài, nhưng những phận người ngụ cư thì đã trôi xa, mất hút trong dòng đời vô tận.

Và câu ca dao xưa:

“Đò dọc phải tránh đò ngang

Dân ngụ cư phải tránh dân làng cho xa”

cũng đã nhạt nhòa mờ theo năm tháng!

                                           Khê Giang

READ MORE - NHỮNG PHẬN NGƯỜI TRÊN SÔNG NƯỚC QUÊ TÔI - Khê Giang

VỀ THĂM CHỊ VÕ THỊ SÁU – MỘT CHIỀU NẮNG VÀNG TRÊN QUÊ HƯƠNG ĐẤT ĐỎ - Lê Thi




VỀ THĂM CHỊ VÕ THỊ SÁU 

– MỘT CHIỀU NẮNG VÀNG TRÊN QUÊ HƯƠNG ĐẤT ĐỎ

 

Lê Thi 

 

  Tôi trở lại thăm chị vào một buổi chiều nắng vàng dịu nhẹ. Nắng như rót mật lên từng tán lá, con đường quê và những hàng cây xanh mát trong khuôn viên khu di tích. Những chùm lê-ki-ma đung đưa theo làn gió nhẹ, gợi nhớ hình ảnh loài hoa, loài cây đã trở thành biểu tượng thân thương gắn với người con gái Đất Đỏ anh hùng.


 

Trong không gian yên bình ấy, tôi cảm nhận được hương của đất trời, hơi thở của mùa thu, chút gió biển phảng phất và mùi nhang trầm thoang thoảng. Tất cả hòa quyện tạo nên một không gian vừa gần gũi, vừa linh thiêng, khiến lòng người tự nhiên lắng lại.

 

Đứng giữa quê hương Đất Đỏ, nơi ghi dấu tuổi thơ và những năm tháng đầu đời của chị Võ Thị Sáu, tôi không khỏi xúc động. Chị đã đi xa, nhưng tên tuổi, khí phách và sự hy sinh cao đẹp của chị vẫn còn sống mãi trong lòng các thế hệ người Việt Nam.

 

Khu di tích lịch sử Nhà lưu niệm Anh hùng liệt sĩ Võ Thị Sáu nằm tại thị trấn Đất Đỏ, huyện Đất Đỏ, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu trước đây, nay thuộc địa bàn TP. Hồ Chí Minh sau sắp xếp đơn vị hành chính.

 

Đây là địa chỉ đỏ có ý nghĩa đặc biệt trong công tác giáo dục truyền thống cách mạng, là nơi người dân và du khách tìm về để tưởng nhớ người nữ anh hùng đã hiến dâng tuổi thanh xuân cho độc lập, tự do của Tổ quốc.

 

Võ Thị Sáu sinh năm 1933 tại vùng đất Đất Đỏ. Ngay từ khi còn rất trẻ, chị đã tham gia hoạt động cách mạng, góp sức vào phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp. Bị địch bắt khi tuổi đời còn rất trẻ, chị vẫn giữ vững khí tiết, không khuất phục trước mọi sự tra tấn, dụ dỗ. Ngày 23/1/1952, chị anh dũng hy sinh tại Côn Đảo khi mới 19 tuổi.

 

Cuộc đời ngắn ngủi nhưng vô cùng cao đẹp của chị đã trở thành biểu tượng bất tử về lòng yêu nước, tinh thần kiên trung và ý chí bất khuất của phụ nữ Việt Nam.

 

Không gian tưởng niệm trang nghiêm và ấm áp nghĩa tình

 

Hôm tôi đến thăm, khu di tích đón nhiều đoàn khách từ các cơ quan, bộ, ngành, địa phương và các tổ chức trong cả nước. Những lẵng hoa tươi thắm, những giỏ trái cây đặc sản mang theo hương vị từ nhiều vùng miền được trân trọng đặt tại nơi tưởng niệm chị.

 

Mỗi đoàn khách đến đây đều mang theo một tấm lòng thành kính. Có những vòng hoa rực rỡ sắc màu, có những nén nhang thơm, có những phút mặc niệm lặng im. Tất cả đều thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với người con gái đã hiến dâng cuộc đời mình cho quê hương, đất nước.

 

Bước vào bên trong ngôi nhà tưởng niệm, với diện tích khoảng 60 mét vuông theo cảm nhận của tôi, không gian hiện lên thật trang nghiêm và ấm cúng.

 

Bên trái là bàn thờ song thân của chị, thể hiện lòng tri ân đối với đấng sinh thành đã nuôi dưỡng người con gái anh hùng. Chính giữa là bàn thờ chị Võ Thị Sáu, nơi đặt tượng bán thân của chị. Khuôn mặt chị hiện lên với những đường nét hiền hậu, thanh tú, đôi mắt sáng và thần thái bình thản. Bức tượng được tạo tác tài hoa, gợi lên vẻ đẹp thánh thiện, dịu dàng của một người con gái quê hương, nhưng ẩn sâu trong đó là ý chí sắt son và khí phách kiên cường.

 

Xung quanh là nhiều lẵng hoa tươi đẹp, đủ màu sắc, được sắp xếp ngay ngắn trên những giá đỡ và bình gốm trang nhã. Không gian tuy không lớn nhưng chứa đựng biết bao tình cảm, sự kính trọng và lòng biết ơn của những người còn sống dành cho người đã khuất.

 

Những trang sử được lưu giữ qua hình ảnh và kỷ vật

 

Điều khiến tôi dừng lại lâu hơn là những bức ảnh tư liệu ghi lại một thời đấu tranh hào hùng của quân và dân Đất Đỏ nói riêng, Bà Rịa – Vũng Tàu nói chung.

 

Mỗi bức ảnh như một lát cắt lịch sử, tái hiện những năm tháng gian lao mà anh dũng, những con người bình dị đã làm nên chiến công phi thường. Những hình ảnh ấy không chỉ dành cho người từng trải qua chiến tranh, mà còn là bài học quý giá để thế hệ trẻ hôm nay hiểu hơn về giá trị của hòa bình, độc lập và tự do.

 

Một số tủ kính trưng bày các vật dụng sinh hoạt gia đình, tiền Đông Dương, những hiện vật và mô hình gắn với đời sống, lịch sử của một thời kỳ. Dù là những vật dụng bình dị, mỗi hiện vật đều có giá trị riêng, giúp người xem hình dung rõ hơn về bối cảnh xã hội, cuộc sống và những năm tháng mà chị Võ Thị Sáu đã sống, chiến đấu. 

 

Bên cạnh đó là nhiều đầu sách, tập thơ, bài viết, tác phẩm âm nhạc và những ca khúc phổ thơ về chị. Hình ảnh người nữ anh hùng đã đi vào văn học, nghệ thuật, trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho biết bao thế hệ văn nghệ sĩ và người yêu nước.

 

Chiều buông trên quê hương Đất Đỏ

 

Bước ra khuôn viên bên ngoài, tôi cảm nhận rõ sự thoáng mát và yên bình. Những hàng cây xanh tỏa bóng, những dãy ghế đá do các nhà hảo tâm đóng góp được đặt ngay ngắn dưới tán cây, lặng lẽ phục vụ khách đến thăm. Tất cả góp phần tạo nên một không gian tưởng niệm thân thiện, trang trọng và gần gũi.

 

Tôi đã xin số điện thoại của người quản lý khu di tích, bởi trong lòng nảy sinh một mong muốn rất chân thành: được đóng góp một chút tấm lòng, dù nhỏ bé, cho nơi linh thiêng này.

 

Tôi cũng xin mạnh dạn gửi gắm một vài mong muốn giản dị. Giá như dưới những bức ảnh tư liệu, tranh lịch sử có thêm những dòng chú thích bằng tiếng Anh và tiếng Pháp để du khách quốc tế hiểu hơn về cuộc đời, sự hy sinh của chị và truyền thống đấu tranh anh dũng của quê hương Đất Đỏ. Giá như có thêm một góc trưng bày những hình ảnh về khu mộ chị tại Côn Đảo, để những người chưa có điều kiện ra thăm nơi chị yên nghỉ cũng có thể được nhìn ngắm, được gửi gắm nỗi nhớ thương và lòng thành kính.

 

Đó chỉ là những ý kiến nhỏ bé xuất phát từ tình cảm của một người khách đến viếng thăm. Tôi tin rằng những điều giản dị ấy sẽ góp phần làm cho nơi đây thêm phong phú, để mỗi người khi đến thăm không chỉ được tưởng niệm mà còn hiểu hơn về một trang sử hào hùng của dân tộc. 

 

Thời gian dần trôi, nắng chiều bắt đầu nghiêng xuống những hàng cây. Tôi đứng lại thêm một lúc, nhìn về phía tượng chị. Trong ánh chiều vàng dịu, gương mặt người con gái năm xưa như vẫn bình thản, hiền hậu mà kiên nghị.

 

Tôi chợt hình dung chị đang nhìn về quê hương mình, nơi từng chứng kiến tuổi thơ, những bước chân hoạt động cách mạng và bao ký ức không thể nào quên.

 

Nếu có thể gửi đến chị một lời, tôi muốn nói rằng: quê hương hôm nay đã đổi thay rất nhiều. Đất Đỏ đang từng ngày phát triển, cuộc sống người dân ngày càng khấm khá, những con đường mới mở ra, những công trình mới được xây dựng. Đất nước tiếp tục chuyển mình, quê hương sau những thay đổi về địa giới hành chính vẫn đang hướng đến một tương lai phát triển và hội nhập.

 

Chúng tôi vẫn nhớ chị. Nhân dân vẫn yêu thương và biết ơn chị. Những thế hệ hôm nay vẫn tìm về nơi này để thắp một nén nhang, đặt một nhành hoa và kể cho con cháu nghe câu chuyện về người con gái đã chọn hy sinh tuổi xuân để đất nước có ngày độc lập. 

 

Tôi rời khu di tích khi chiều đã ngả bóng. Hương trầm dường như vẫn còn vương vấn, những chùm lê-ki-ma vẫn đung đưa trong gió nhẹ. Lòng tôi vừa thanh thản, vừa bâng khuâng.

 

Xin nghiêng mình trước anh linh chị Võ Thị Sáu – người con gái Đất Đỏ bất khuất, người nữ anh hùng sống mãi trong lòng dân tộc.

 

Mong rằng khu di tích sẽ ngày càng được gìn giữ, chăm chút và phát huy giá trị, để mỗi người khi tìm về nơi đây đều cảm nhận được một điều thiêng liêng: Có những con người đã đi qua cuộc đời rất ngắn, nhưng tên tuổi và sự hy sinh của họ sẽ còn sống mãi với quê hương, đất nước và các thế hệ mai sau. 

 

Chiều buông, khoé mắt cay cay … 

Lê Thi 11-2026

 

READ MORE - VỀ THĂM CHỊ VÕ THỊ SÁU – MỘT CHIỀU NẮNG VÀNG TRÊN QUÊ HƯƠNG ĐẤT ĐỎ - Lê Thi

Tuesday, November 3, 2026

BÓNG QUÊ – Thơ Lê Kim Thượng


 

Bóng  Quê
 
1.
Bao năm người mới quay về
Tìm làng xóm cũ, tình quê ngập lòng…
Đò ngang rời bến rạng đông
Nắng vàng soi bóng xuống dòng sông sâu
Trời xanh, xanh thẳm một màu
Bãi ngô tươi lá, ruộng dâu xanh trời
Bồng bềnh lãng đãng mây trôi
Dậy mùi hương đất, gió xuôi ngọt lành
Con đường nhỏ, lũy tre xanh
Ngã nghiêng bóng nắng, chòng chành tỉnh say
Đồng vàng thẳng cánh cò bay
Em tôi gánh lúa, gánh đầy ước mơ
Cánh diều bay bổng vào thơ
Cánh cò cõng nắng đơn sơ một mình
Nắng qua kẽ lá lung linh
Rơi trên áo tím chung tình tươi xinh…
 
2.
Bâng khuâng đồng vắng một mình
Hình như lòng đã say tình chơi vơi
Người về giờ đã cuối đời
Bên sông rụng tím một trời hoa Mua…
Quê hương mưa nắng hai mùa
Mẹ già gánh cả nắng mưa vơi đầy
Áo tơi, nón lá, vai gầy
Lo toan cơm áo những ngày… xa xưa
Mẹ đi cùng nắng, cùng mưa
Tảo tần, vất vả sớm trưa lưng còng
Một đời ngô lúa nghề nông
Mồ hôi đổ xuống cánh đồng vàng tươi…
Nhớ hoài nỗi nhớ khôn nguôi
Nhớ hình bóng mẹ trong tôi nhớ hoài
Nợ Người chữ Hiếu không phai
Một bông hồng trắng… con cài Vu Lan…
  
                    Nha Trang, tháng  10. 2026 
                             Lê Kim Thượng
READ MORE - BÓNG QUÊ – Thơ Lê Kim Thượng

Sunday, November 1, 2026

GIẾNG XƯA - Thơ: Đặng Xuân Xuyến

 


GIẾNG XƯA

(Viết tặng chị Trịnh Thị Nhâm)

.

Giếng xưa trơ đáy cả rồi

Chị còn thơ thẩn đứng ngồi với xưa 

Chị nào hờn trách nắng mưa

Chỉ là trăng khuyết như vừa vặn đây.

.

Một đời sương gió hao gầy

Chị ngồi gọi nhớ cho đầy giếng xưa

Vọng từ xa tiếng đò đưa

Chị đan giọt nắng vào trưa tháng Mười.

.

Ai về cho gửi tiếng cười 

Gửi theo giọt nắng rạng ngời ngõ xưa

Mà nghe tiếng vọng nhặt thưa

Chị mời gáo nước giữa trưa tháng Mười.

*.

Hà Nội, sáng 30 tháng 10/2026

ĐẶNG XUÂN XUYẾN

READ MORE - GIẾNG XƯA - Thơ: Đặng Xuân Xuyến