Du khách sành ăn khi đến Đà Nẵng
thườngtìm cách đến cho được vùng Tiên
Phướcđể thưởng thức món gà Đèo Le nổi
tiếng thơm ngon, thì vùng Cam Lộ, Quảng Trị cũng có món đặc sản tương tự: Gà
Cùa, mà ai đã dùng rồi đều khen nức nở.
Đúng vậy, gà Cùa không chỉ là một
món ăn, mà là niềm tự hào của vùng đất đỏ bazan Cam Lộ.
GÀ CÙA QUẢNG TRỊ:
TUYỆT PHẨM TỪ ĐẤT
ĐỎ BAZAN
Nếu ai đã từng đặt chân đến vùng đất
Quảng Trị đầy nắng và gió, chắc hẳn sẽ nghe danh câu nói: "Cam Lộ có chè,
Cùa có gà". Vùng đất Cùa (bao gồm hai xã Cam Chính và Cam Nghĩa, huyện Cam
Lộ) không chỉ nổi tiếng với những di tích lịch sử mà còn là cái nôi của giống
gà ngon bậc nhất miền Trung.
1. Nguồn gốc và vùng đất của
"huyền thoại"
Vùng Cùa là một cao nguyên đất đỏ
bazan được hình thành từ núi lửa phun trào hàng triệu năm trước. Với độ cao khoảng
50 - 100m so với mực nước biển, nơi đây có khí hậu mát mẻ quanh năm, khác hẳn với
sự khắc nghiệt của gió Lào ngoài vùng đồng bằng.
Cách đây khoảng 140 năm, vào ngày 13 tháng 7 năm 1885,
tại Tân Sở, vua Hàm Nghi đã ban Chiếu Cần vương, kêu gọi Văn thân, sĩ phu và
nhân dân đứng lên phò vua kháng chiến. Phong trào Cần Vương có tầm ảnh hưởng lớn
đã lan rộng khắp nước, nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra hưởng ứng phong trào Cần
vương. Tân Sở lúc đó được gọi là “Kinh đô kháng chiến” của cả nước.
Có lời đồn rằng một trong những món ngon mà nhà vua
và quan lớn trong triều thích ăn là món gà Cùa vàgà Của từ đó trở thành món tiến vua.
Nguồn gốc giống gà:
Gà Cùa thực chất là giống gà kiến
(gà rừng lai gà ta địa phương). Qua hàng trăm năm thích nghi với địa hình đồi
núi và thổ nhưỡng đất đỏ, giống gà này đã hình thành nên những đặc tính sinh học
riêng biệt mà không nơi nào có được. Chúng không phải là một giống gà công nghiệp
được lai tạo trong phòng thí nghiệm, mà là kết quả của quá trình chăn nuôi thuận
tự nhiên của người dân bản địa.
2. Cách chăn nuôi "độc nhất vô
nhị"
Điều làm nên sự khác biệt của gà
Cùa chính là phương thức chăn thả. Người dân vùng Cùa không nuôi gà trong chuồng
trại chật hẹp.
Chăn thả tự do: Gà được thả rông
trên những triền đồi đất đỏ, dưới những tán cây cao su, hồ tiêu hoặc rừng tràm.
Thức ăn tự nhiên: Ngoài một ít lúa,
ngô được người dân cho ăn thêm vào buổi sáng, phần lớn thời gian gà tự đi kiếm
ăn. Chúng ăn côn trùng, mối, kiến và đặc biệt là các loại cỏ dại, hạt mầm trong
vườn.
Vận động cường độ cao: Do địa hình
đồi dốc, gà Cùa phải "leo núi" hàng ngày. Điều này giúp cơ bắp của
chúng săn chắc, mỡ dưới da hầu như không có.
3. Đặc điểm nhận diện: Gà Cùa có gì
khác biệt?
Để nhận biết gà Cùa chính hiệu, bạn
có thể dựa vào các đặc điểm sau:
Ngoại hình: Gà có thân hình nhỏ gọn
(thường chỉ nặng từ 1.2kg đến 1.8kg khi trưởng thành). Chân gà nhỏ, khô, màu
vàng hoặc đen chì, rất nhanh nhẹn.
Thớ thịt: Thịt gà Cùa có màu đỏ hồng
tự nhiên (không trắng bệch như gà công nghiệp). Khi chín, thịt dai nhưng không
bở, mềm nhưng không xác.
Hương vị: Đây là điểm mấu chốt. Do
ăn nhiều thức ăn tự nhiên và sống trong môi trường sạch, thịt gà Cùa có vị ngọt
thanh đậm đà và mùi thơm rất đặc trưng, không bị hôi mùi cám công nghiệp.
Gà Cùa có ngon hơn các loại gà khác
không?
Câu trả lời là Có, nếu bạn là người
ưa thích kiểu thịt gà chắc, giòn da và ngọt sâu. So với gà Đông Tảo ở Khoái
Châu, Hưng Yên (nhiều thịt nhưng hơi ngấy) hay gà thả vườn vùng đồng bằng, gà
Cùa có độ "thơm" và "thanh" vượt trội. Lớp da gà Cùa rất mỏng,
sau khi chế biến sẽ trở nên vàng ươm và giòn sần sật.
4. Nghệ thuật chế biến: Gà Cùa làm
món gì ngon nhất?
Người Quảng Trị có cách chế biến gà
Cùa rất giản dị nhưng tinh tế, nhằm giữ trọn vẹn vị ngọt của thịt.
Gà Cùa bóp thân chuối (Đặc sản trứ
danh)
Đây là món ăn "linh hồn"
của vùng Cùa. Gà sau khi luộc chín tới được xé phay bằng tay (không dùng dao chặt
để giữ thớ thịt). Người ta trộn thịt gà với thân chuối non bào mỏng, rau răm,
lá chanh, muối tiêu và đặc biệt là vắt thêm chút chanh tươi, ớt bột Cam Lộ. Vị
ngọt của gà hòa quyện với vị chát nhẹ của thân chuối tạo nên một cảm giác cực kỳ
kích thích vị giác.
Gà Cùa nướng củi lèo
Gà được tẩm ướp với sả, ớt, và một
chút mật ong, sau đó kẹp vào thanh tre và nướng trên than củi. Lớp da gà chảy mỡ,
vàng rộm, tỏa mùi thơm nức mũi cả một vùng đồi.
Các món khác:
Gà luộc lá chanh: Đơn giản nhưng
khoe trọn chất lượng thịt.
Gà kho ném (hành tăm): Một cách chế
biến đậm chất Quảng Trị, cực kỳ đưa cơm.
Lòng gà nấu miến: Thường dùng làm
món kết thúc bữa ăn để tận dụng nước dùng ngọt thanh.
5. Mua gà Cùa ở đâu và ăn ở đâu
đúng vị?
Hiện nay, thương hiệu "Gà
Cùa" đã được bảo hộ và có mặt ở nhiều nơi, ngay cả Đà Nẵng cũng có, nhưng
ngon nhất vẫn là ăn tại "gốc".
Tại vùng Cùa (Cam Lộ): Bạn nên ghé
các nhà hàng sinh thái dọc tuyến đường vào xã Cam Chính và Cam Nghĩa. Các quán ở
đây thường có vườn rộng, khách chọn gà trực tiếp rồi mới chế biến.
Tại TP. Đông Hà: Có rất nhiều nhà
hàng chuyên đặc sản Cùa. Bạn nên chọn những quán có uy tín hoặc hỏi người dân địa
phương để tránh mua nhầm gà từ các vùng khác mạo danh.
Mua làm quà: Bạn có thể liên hệ với
các tổ chức hợp tác xã chăn nuôi gà Cùa tại địa phương. Gà thường được bán
nguyên con (đã làm sạch hoặc gà sống).
Kết luận
Gà Cùa không chỉ là một món ăn, nó
là sự kết tinh của tinh túy đất đai và công sức lao động của người dân Quảng Trị.
Nếu bạn có dịp ghé thăm vùng đất đầy nắng gió này, đừng quên dừng chân bên một
hiên nhà ở vùng Cùa, thưởng thức miếng gà xé phay ngọt lịm để cảm nhận hết cái
hồn của ẩm thực miền Trung.
