Chúc Mừng Năm Mới

Kính chúc quý bạn năm mới vạn sự an lành

Thursday, April 1, 2021

LƯU LÃNG CA – Tập thơ của Lưu Lảng Khách - Võ Thạnh Văn giới thiệu



 LƯU LÃNG CA

Tác giả: Lưu Lãng Khách 

Lời tựa: Võ Thạnh Văn


Nếu triết gia là trí tuệ của nhân loại, thì nghệ sĩ là giác quan. Thi ca là  ngôn ngữ đầu tiên và cuối cùng của con người. Chính văn hóa, mà thi ca  là đại biểu tinh túy, đã nối kết một dân tộc và làm cho dân tộc ấy độc đáo,  duy nhất, lớn mạnh, độc lập, trường tồn. Người xưa dùng thi ca để làm  sáng cái đức sáng của người quân tử (Minh minh đức, minh minh chí...  Luận Ngữ). Văn dĩ tải Đạo. 

Lưu Lãng Khách là một nhà thơ, một nghệ sĩ. Qua thi tập LƯU LÃNG  CA của nhà thơ miền Núi Ấn Sông Trà ấy, ta có thể thấy những đề tài nổi  bật sau đây: (a) Tính khí giang hồ (b) Bóng dáng Quê Hương (c) Hình  ảnh song thân (d) Nghĩa Tình bằng hữu và (e) Duyên thắm chồng vợ,  nghĩa nặng phu thê.  

Ta sẽ lần lượt thưởng lãm ngòi bút tài hoa của chàng trai lãng mạn, đa  tình và duyên dáng Lưu Lãng Khách, bút danh của Nguyễn Duy Toàn,  xuyên suốt những đề tài nổi bật trên. Tuy nhiên, những phân tích và trình  của người viết bài TỰA nầy hoàn toàn có tính chủ quan. 

GIANG HỒ RÉO GỌI 

Ca dao tục ngữ Việt: “Đi một ngày đàng, học một tràng khôn”… Hoặc,  “Đi cho biết đó đây”… Sử Gia Tư Mã Thiên, đã từng ngao du sơn thủy  10 năm trước khi bị cung hình và viết bộ Sử Ký lừng danh thiên cổ… Lời  văn và hình ảnh sống động của Sử Ký nhờ vào những tháng ngày rong  ruổi giang hồ của Long Môn Tư Mã… 

Tiếng gọi bốn phương có sức kêu mời mãnh liệt mà chỉ có những tâm  hồn nhạy cảm và khí phách mới nghe, mới cảm và mới dám đáp trả…  Lưu Lãng Khách là một nhà thơ giang hồ. Đầu thế kỷ 21, xứ Quảng, có  một chàng trai lãng tử với túi thơ, bầu rượu, cây đàn cùng con tim chất  ngất lãng mạn. Chàng trai của miền đất địa linh nhân kiệt Núi Ấn Sông  Trà ấy, đã từng đặt chân qua khắp 3 miền Trung Nam Bắc, mà tượng  trưng là Huế, Sài Gòn, Hà Nội. Chàng xuôi Nam ngược Bắc, zigzag,  không kể trước sau theo một thứ tự ưu tiên nào --theo thời gian, không  gian, địa lý. 

Những địa danh chàng đã đi qua với đầy ắp kỷ niệm, được nhắc đến  trong gần 150 bài thơ của thi tập LƯU LÃNG CA. Ta có thể đọc thấy và  ghi nhận: Vũng Tàu, Hòn Gai, Cát Bà, Qui Nhơn, Nghĩa Lĩnh, Đền  Thượng, Phong Châu, Hiền Lương, Tràng Kênh, Bạch Đằng, Hội An, Cát 

Tiên, Đồng Nai, Nha Trang, Hồ Gươm, Thê Húc, Hồ Tây, Lãng Bạt,  Thủy Nguyên, Yên Tử, Chùa Thiên, Đền Tháp, Ba Bễ, Bạch Hạc, Sông  Lô, Sông Hồng, Sông Đà, Thanh Hóa, Hạ Long, Kinh Bắc, Tiêu Tương,  Miền Tây, Phương Nam, Phong Nha, Vạn Bội, Tiêu Sơn, Trúc Lâm, Cổ 

Loa, Dục Tú, Hoàng Giang, Phù Lưu, Đông Ngàn, Tam Sơn, Yên Phong,  Hòn Bà, Cổ Lũy, Thanh Hóa… Hầu hết thơ ca, tác giả làm ra từ suốt dọc  đường ngang dọc ấy…  

Từ giang hồ lấm bụi 

Quen muôn phương là nhà 

Bước độc hành rong ruổi 

Dệt thành Lãng Khách Ca (LLK, LKC) 

Hoặc: 

Giũ áo muôn phương còn lấm bụi 

Tiêu dao chưa phỉ chí tang bồng 

Chừng nghe gác lạnh chiều mưa đổ 

Một thời mã thượng mới sang sông (LLK, HBGH) 

Cuộc đời tác giả, có thể nói được, là cuộc đời lang bạt xa nhà, xa quê, xa  song thân, xa bằng hữu, xa cả vợ con máu thịt xương da… Âu cũng là  một phần của mệnh số tài hoa… Và sự thật là, Lưu Lãng Khách yêu tha  thiết cái mệnh số lưu lạc ấy. 

Xuôi Nam ngược Bắc thơ đầy túi 

Xuống bể lên nguồn rượu ché vơi 

Hạ giới thần thi chưa diện kiến 

Tiên bồng thánh tửu đã trăm hơi (LLK, VC) 

Hoặc: 

Người đi một sớm thu vừa đến 

Bỏ hạ tàn theo giấc mộng đời 

Vẫn hoài vương mắt môi trìu mến 

Hằn lên năm tháng nỗi chơi vơi (LLK, HTH-2) 

Thậm chí, anh tâm sự với hiền thê, cũng là bạn thiết, cũng là hổng nhan  tri kỷ… rằng mai sau, khi anh ra đi về miên viễn của đất trời uyên  nguyên, thì anh vẫn là anh, chàng nghệ sĩ của dọc ngang sông núi, của  mòn gót phong trần, của lưu linh đất khách: 

Dù anh tắt nắng ai ơi! 

Vẫn còn anh của một thời dọc ngang (LLK, DA)

BÓNG DÁNG QUÊ HƯƠNG 

Lý Bạch, chàng trai Tây Vực… cỡi con ngựa ốm ra đi, với những câu thơ nổi tiếng “Cử đầu vọng minh nguyệt, đê đầu tư cố hương.” Những câu tứ tuyệt của thi nhân họ Lý sống mãi từ thời Sơ Đường cho đến ngày nay…  Nhưng, cái “sầu” của họ Lý là cái sầu của kẻ xa nhà vì thú ngao du. Ở đây, cái đau của Lưu Lãng Khách là cái đau của ly hương vì một ý hướng… “Đêm nay gió lạnh trùng khơi / Quê hương còn mãi những lời  mẹ ru (LLK).” Con người ta có rất nhiều nơi để đến, nhưng chỉ có một  chốn để quay về…  

Quê hương là nơi chân ta có thể rời đi, nhưng tim ta vẫn mãi mãi gởi gắm  nơi đó… Đó là tâm trạng “Thân cư đất khách, tâm tại cố hương.” Lưu  Lãng Khách, người con của Quê Hương linh tú, Ấn Trà, tự khai báo lý lịch trích ngang của chính mình. Anh gắn liền với Quê Hương. Quê  Hương hoài thai anh, ôm ấp anh, khí thiêng sông núi đã hun đúc nên anh,  sau khi cha mẹ cho anh tấm hình hài… 

Lớn lên từ rơm rạ 

Bên Trà Giang lở bồi 

Quen thiên tai bão lũ 

Cơ bần từ trong nôi 

Anh! Chàng trai núi Ấn 

Từng vui cùng rạ rơm 

Từng buồn như lính trận 

Từng ơn người thảo thơm 

Hay mơ đời tươi sáng 

Đến với người quê anh 

Trẻ già thôi nước mắt 

Sớm chiều vui an lành 

Không chịu làm cá bống 

Quanh quẩn nước chè hai 

Làm cá kình biển động 

Lòng đau những canh dài 

Mẹ thương anh níu giữ 

Anh lấy gì nuôi thân 

Lấy gì lo cha mẹ 

Sớm chiều gọt vuông sân! 

Dẫu Trà Giang bẩn đục 

Vẫn là sông quê mình 

Mẹ mong anh hạnh phúc 

Lê bước đời phiêu linh 

Cha ngồi đau bóng núi 

Mẹ nằm úa hình sông 

Ngày trở về cố xứ 

Tím một trời thu đông

(LLK, A-CTNA) 

Vì, chỉ có người xa xứ mới hiểu quê hương yêu dấu ra sao? Nó thuộc về,  nó là mảnh đất cha mẹ gặp nhau xây dựng gia đình, là nơi lớn khôn của ta  và khi ta đi xa vì miếng cơm manh áo, vì đồng tiền bát gạo thật cực chẳng  đã, thật chẳng đặng đừng… mới đành từ bỏ nơi cắt rốn giấu nhau, để làm  kẻ tha phương cầu thực. 

Hãy biết rằng anh chàng trai núi Ấn. 

Viết trang đời trên những bước phiêu linh. 

Cười ngạo nghễ kiếp phong trần tứa lệ. 

Bán thanh xuân mua chút mộng an bình (LLK, CHRA) 

Rượu anh uống say đâu từ kiếp trước 

Rủi gặp anh thần thánh cũng say nhừ 

Đời ô trược anh quên mình khuôn thước 

Rã hồ cầm gối mộng nát kinh thư (LLK, CHRA) 

Xuyên suốt 150 bài thơ trong những dòng thơ LƯU LÃNG CA, anh có  nhiều bài thơ nói về Tết Nguyên Đán cổ truyền của dân tộc, cũng như có  nhiều bài thơ nói về dịp NOEL linh thiêng của đất trời tôn giáo. Nhưng,  chẳng có cái Tết nào anh hạnh phúc, chẳng có một NOEL nào ngôi Hai  nhập thể mà lòng anh ấm áp. Chẳng có NOEL nào nuôi thỏa hồn anh thao  thức –những khắc khoải siêu hình… Cho dù đó là mầu nhiệm Giáng  Sinh, như dòng chữ La-Tinh trong kinh Cựu Ước diễn tả: “Verbo Cargo  Facto Est.” 

Đêm nay đêm mồng một Tết 

Vẫn còn ai đứng bên trời 

Còn ai mơ nồi bánh tét 

Nghẹn ngào gọi cố hương ơi! (LLK, KBT) 

Hoặc: 

Nửa đời cơm áo nhiêu khê 

Ngày đi lận đận đêm về lao đao 

Nhìn trăng lồng lộng trên cao 

Nhớ quê vội áo mão vào theo trăng (LLK, NQ) 

Dù đi đâu, dù lang bạt nơi nào, dù gót chân phiêu lãng dừng lại bất cứ vùng đất xa lạ phương nao… lòng anh vẫn đau đáu nỗi thương quê, nhớ quê, mong được về lại quê… Nỗi mong ngóng ấy làm thi nhân miên man  thao thức, trăn trở, hoài vọng… 

Rời vịnh Hạ về thăm làng Cổ Tích 

Hồn Văn Lang sống dậy thuở Lang Liêu

Viếng Đền Thượng từ đỉnh trời Nghĩa Lĩnh 

Thấy Phong Châu máu nhuộm khói lam chiều (LLK, KLD) 

Mười năm rã, trở về thăm đất mẹ 

Ấn Trà xưa! Đâu non nước mỹ miều (LLK, LCN) 

Bất cứ nơi đâu, nhìn thấy bất cứ những gì… thi nhân Lưu Lãng Khách,  tác giả thi tập Lưu Lãng Ca cũng nhớ đến cố hương… nơi mà từ đó anh  bấm bụng dằn lòng ra đi, và từ đó, anh luôn mong ngóng ngày về… 

Hơn nửa đời phiêu bạt 

Hồn lạc hướng mù phương 

Nhờ hải đăng soi sáng 

Kịp thấy trời cố hương (LLK, HĐVT) 

Hồn quê, qua hình ảnh sông nước, qua thấp thoáng bếp lửa, qua mái tranh  nghèo, qua khói bếp mẹ hiền, qua mây chiều, qua khói đá, qua dáng núi,  qua bờ đê, qua mùi vị chén rượu quê nhà, qua ao hồ làng mạc… Tất cả đều linh thiêng gợi nhớ. Nam Hải Điếu Đồ than thở: “Hồn quê theo ngọn  mây Tần xa xa…” (ND, ĐTTT). 

Từ độ bỏ phương trời bao mộng đẹp 

Ta về đây nhóm bếp giữa quê hương 

Mây phiêu lãng buồn đâu từ vạn kiếp 

Cũng về theo đổ lạnh xuống đêm trường 

. . . 

Khều bếp lửa ta quên đời mưa gió 

Rượu quê nhà như có đượm ngàn hương 

. . . 

Người ra đi mong sớm ngày trở lại 

Kẻ quay về mơ tiếng gọi ngàn phương 

Ngọn lửa đốt máu giang hồ cháy mãi 

Rải âm thanh lạc điệu giữa đêm trường 

. . . 

Lửa bỗng khóc như nói lời trăn trối 

Ta bỗng cười như mới được đầu thai… (LLK, BLTQ) 

Lưu Lãng Khách, thi nhân luôn mong ngóng ngày trở lại. Lòng mong  ngóng ấy, gieo vào lòng anh ý niệm núi rừng ngõ lời kêu gọi mời mọc  anh về… Chỉ có nhà thơ, với tâm hồn nhạy cảm diệu vời của thi nhân…  chỉ với tình yêu quê hương sâu đậm, thao thiết… mới nghe được âm  thanh của vạn vật cỏ cây sông núi ao hồ… lên tiếng mời gọi. 

Ta hát mãi bên đồi hoang huyễn mộng 

Biết đâu chừng cây cỏ đã tri âm 

Từ dạo ấy chưa một lần trở lại

Để lắng nghe tâm sự của núi rừng (LLK, BCHX) 

Hoặc: 

Trăng bến cũ quên rồi câu tống biệt 

Sao trăm năm còn nợ khúc tương phùng 

Anh về đây chỉ có trời đất biết 

Giọt kiêu hùng thấm lạnh nước trên sông (LLK, TLHA) 

Thương quê, nhớ quê, mong ngóng quê… anh đành giấu kín trong lòng,  chỉ ước mơ trong tâm tưởng, chỉ thăm viếng trong những giấc mộng, cơn  mê… như Tiên Điền Nguyễn Du đã ngậm ngùi thốt lên:“Mây Tần khóa  kín song the. Bụi hồng liệu nẻo đi về chiêm bao.” (ND, ĐTTT). 

ĐẠO HIẾU -- SONG THÂN 

Cụ Nguyễn Đình Chiểu, qua Lục Vân Tiên, thì “Trai thời trung hiếu làm  đầu. Gái thời tiết hạnh là câu trau mình.” Cũng có một câu nói được  truyền tụng sâu rộng trong dân gian, “Nước biển mênh mông không đong  đầy tình mẹ. Mây trời lồng lộng không phủ kín công cha…” Thập Giới  của Môi-Sen (Ten Commandemants) về đạo hiếu mà người Ki-Tô Giáo  xem trọng như một TÍN ĐIỀU bắt buộc, bất khả dị nghị… không bàn  cãi… Đó là: Điều Răn thứ 4: “Thảo Kính với Cha Mẹ.” 

Thời đại nầy, không còn như cái thời mà Đức Khổng Phu Tử khuyên con  cháu về đạo HIẾU, như “Phụ mẫu tồn bất khả viễn du…” Cái thời mà cha  mẹ còn sống, con cái, nhất là con Trưởng Nam, không được đi xa, nếu có  việc cần ra đi, thì cũng phải cho cha mẹ biết nơi đến, và thời hạn nhất  định chừng mực… “Du tất hữu phương…” 

Nhiều đêm xuân nhớ mẹ 

Trường canh rỏ lệ mờ 

Mộng hồi hương chửa chín 

Nỗi niềm gửi trang thơ (LLK, LKC) 

. . . 

Anh về lay bóng núi 

Anh về gọi hồn sông 

. . . 

Cha nằm như núi ngủ 

Mùa thu vừa đi qua (LLK, CNNNN) 

Nhưng, trái lại, vào thời đại A Móc (@): Làm trai, phải lên đường, phải  xông xáo, phải ra khỏi lũy tre làng để cầu công danh… Ngay cả thời  Phong Kiến trước và sau Đức Vạn Thế Sư Biểu, thì Trương Nghi, Tô  Tần, Trần Bình, Hàn Tín, Lưu Bang, Tôn Tẩn, Bàng Quyên, Ngô Khởi, 

Trương Lương, Khổng Minh… đều phải ra đi, đi khỏi làng… Hơn hai  nghìn năm sau, Lưu Lãng Khách cũng cùng một ý hướng ấy. Ra đi để tìm  sinh lộ, tìm hứng khởi, tìm sáng tạo… Ra đi để làm trai… 

Trở về thăm mẹ chiều nay 

Dường nghe nắng phía hiên tây thở dài (LLK/TTVL) 

Hoặc: 

Con trở lại cố hương một chiều hanh hao nắng 

Mùa cha đi trút nốt cánh vàng rơi 

Mây Thiên Ấn tựa hình cha ẩn hiện 

Sóng Trà Giang như tiếng mẹ ru hời (LLK, MCĐ) 

Ra đi để sống, để nghe, để thấy, để biết nhớ thương… Ra đi là khám  phá… Điều quan trọng là ra đi mà vẫn gắn liền với gốc gác cội nguồn; ra  đi mà còn trở về; ra đi mà làm vẻ vang dòng tộc… dù việc ra đi ấy có cô  độc, có thiếu thốn, có quạnh hiu… cũng đành. Ra đi mà thờ cha kính mẹ 

trọn niềm… Vạn hạnh hiếu vi tiên. Ra đi nghìn dặm mà Lưu Lãng Khách  kính cẩn đội chữ HIẾU lên đầu. 

Áo sổ chỉ trùng dương thèm tay mẹ 

Xe gãy sườn hẻm vắng khát tình cha 

Ai tạc khắc vào hồn ta rất nhẹ 

Nỗi đìu hiu bám rễ trước hiên nhà (LLK, TCĐ) 

Thiếu cha vắng mẹ, anh lạc loài, anh bơ vơ… Biết thế, nhưng rồi anh lại  ra đi… Giản dị, vì anh làm trai đúng nghĩa, bốn phương hải hồ giục anh  đi… sông núi quê cha đất mẹ gọi anh về… “Trượng phu thoắt đã động  lòng bốn phương…” (ND, ĐTTT). 

Trải chuyện đời dâu bể 

Người ngồi tựa dáng non 

Ba ơi! Giờ bóng núi 

Đã úa gầy rêu rong (LLK, VCB) 

Hoặc: 

Chắc là nhớ mẹ già nơi cố quận 

Chiều ba mươi còn vọng ngóng con về 

Chắc là thương cha ngồi khêu bếp lửa 

Đêm giao thừa bánh tét rựng hồn quê (LLK, XĐTXM) 

Chuyện đời đầy bất trắc. Dòng đời đầy bất ngờ. Cảnh đời đầy trái  ngang… Những dự định luôn bất như ý. Ước mơ thường bất thành… 

Chuyện trở về, nhiều lần, chỉ còn là hứa hẹn suông… Một đời người luôn  dang dở… 

Buổi ấy con về thu tang tóc 

Nghi ngút trầm hương di ảnh cha 

Mộ chí đìu hiu chưa cỏ mọc 

Vĩnh biệt thân sinh mắt lệ nhòa 

Cha đi! Mới biết, về ăn Tết 

Già đầu ai bảo hắn mồ côi 

Mà con ngồi khóc như đứa trẻ 

Ngậm ngùi xuân đến gọi cha ơi! (LLK, XĐCV) 

Và: 

Thiên Ấn cha nằm đau núi ngủ 

Trà Giang mẹ đứng xót sông trôi (LLK, XXM) 

BẰNG HỮU CHI GIAO 

Lưu Lãng Khách có người bạn thơ đồng hương. Đó là nhà thơ tài hoa lận  lận Ba La Nguyễn Lâm Anh. Phần mình, mình lưu lạc. Phần bạn, bạn  lênh đênh… Bởi sóng đời xô giạt, bởi con nước chia phôi, bởi bèo mây tụ tán, bởi bình thủy tương phùng… Càng ngày, bèo mây càng xa nhau vời  vợi. Thời gian, xa đến 40 năm nhớ thương, mong ngóng, ray rức cội  nguồn… và… Không gian, Nghĩa Hà (Quảng Ngãi) – Cát Tiên (Lâm  Đồng), đất trời xa ngái, hồn quê vời vợi, tình bạn man man… 

Chớm bốn mươi năm hờn đáy cốc 

Lòng hiu như cổ tự bên rừng 

. . . 

Hồn say ngất ngưởng nơi đầu gió 

Nhớ người mái phố cũng rưng rưng (LLK, BANV) 

Hoặc: 

Đứng lặng bên hiên hồn gió thổi 

Xiêu dạt về non lướt ngập ngừng 

Cát Tiên thánh địa cuồn cuộn khói 

Nhớ người đất Trích cũng rưng rưng (LLK, ĐXNB) 

Đối với nhà thơ, mà tựu trung là Lưu Lãng Khách, thì ra đi và trở về là  một. Hải hồ bốn cõi gọi ta đi. Sông nước quê hương réo ta về. Ra đi và  trở về cũng chỉ là một chu trình nối tiếp của cuộc sống, của bước chân,  của tâm thức, của kiếp người, của thân phận, của mong manh mây khói,  của vân yên giang hà… Ra đi để trở về. Trở về rồi lại ra đi…

Còn đây “Bến cũ và dũng sĩ” 

“Ngày về sao giống buổi ra đi” (LLK, NB) 

Hoặc: 

Đôi vần thơ đẫm đôi dòng lệ 

Bóp trái tim này muốn vỡ ra 

Một lần vĩnh biệt đành thôi nhé! 

Mai đào hãy tiễn một tài hoa (LLK, KLA) 

Một triết gia Âu Tây đã nói: “Tình bạn cũng như rượu, càng lâu càng  ngọt ngào quý hiếm.” Bốn mươi năm tình bạn chia cách. Đủ. Quá đủ…  Quá dư. Thời gian nghiệt ngã quá thừa… Ngạn ngữ Anh: “Muốn kết bạn  với ai, hãy cùng nhau ăn hết vài đấu muối…” Nghĩa là phải chia bùi xẻ 

ngọt… cùng kinh qua gian truân… cùng đau lòng chia cách, khắc khoải,  nhớ thương. 

Ta tìm trong mộ chí 

Ngoài vui buồn thế gian 

Thấy người xưa như đã 

Thấy hồn mình như đang (LLK, TT) 

Hoặc: 

Rượu bằng hữu mười năm chưa uống cạn 

Thơ tri âm một kiếp vẫn nằm chờ (LLK, TCĐ) 

TÌNH CHỒNG NGHĨA VỢ 

Chữ DUYÊN của nhà Phật, thì cõi đời nầy, được làm người đã khó, gặp  nhau càng khó hơn… Vợ chồng phối ngẩu là duyên lớn. Cho nên, phải  trân trọng, phải vun quén, phải tô bồi, phải giữ gìn… Người xưa bảo  “Phu phụ như tân.” Vợ chồng nên đãi nhau như khách quý. Vì, “Trăm  năm tình viên mãn. Bạc đầu nghĩa phu thê” (LLK). Tình nghĩa vợ chồng  gắn bó xây dựng bền vững gia đình, do nhân duyên đại định… Gia đình  là đơn vị chính, là tế bào gốc, là căn bản của xã hội, bất cứ xã hội nào… 

Qua “Đài Gương Truyện,” Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu nhắc nhở… “Vợ chồng nghĩa nặng tình sâu. Thương nhau đến lúc bạc đầu còn thương”…  Hạnh phúc của vợ chồng, là vì nhau mà cố gắng, vì nhau mà tin tưởng và  vì nhau mà thay đổi… Đổi thay là tự canh tân để hòa giải những bất  đồng, dị biệt…

Kinh Thánh Cựu Ước chép: “Người vợ đức hạnh là vương miện của  chồng.” Một danh ngôn khác, cũng từ Cựu Ước: “Người đàn bà đức hạnh  quý hơn châu ngọc.” Ca dao tục ngữ nước nhà cũng nói “Vợ ngoan làm  quan cho chồng.” Phải thành khẩn mà nói, nếu không có người vợ Như 

Nguyện đảm đương, nếu không có người nội tướng Như Nguyện để thi  nhân an lòng, để nhớ thương, để tìm về… thì Lưu Lãng Khách không dệt  được những vần thơ đầy ắp chân tình trong Lưu Lãng Ca… để “Thương  tặng vợ hiền…” để cống hiến đời. 

Từ gọi nhau chồng vợ 

Rồi thêm mấy mặt con 

Ta vẫn tình như thuở 

Em vẫn ngời xuân son (LLK, NTPT) 

Như Nguyện, tên người con gái chân quê, theo lời tác giả… là người tình,  người bạn, người yêu, là hồng nhan tri kỷ… Cái tên Như Nguyện ấy, tác  giả trìu mến gọi chẳng biết bao nhiêu lần, từ đầu, tới cuối, lan man suốt  tập thơ… Đối với Lưu Lãng Khách, tình nghĩa phu thế ấy vô cùng thâm  trọng, nặng niềm sắt son, keo sơn gắn bó. Chắc chắn, con người tình  nghĩa thâm trọng ấy phải công dung ngôn hạnh. Một đời, dù luôn xa  vắng, vẫn cúc cung tận tụy thờ chồng nuôi dạy con.  

Ngày tủi phận cười khan không bạn nhớ 

Đêm đau lòng nhỏ lệ có em thương 

. . . 

Chỉ có em dâng ngàn chung rượu quý 

Mùi nghĩa tình vị son sắc thủy chung 

. . . 

Cám ơn em dẫu quần khâu áo vá 

Vẫn vui bên no đói nắng mưa đời 

. . . 

Cám ơn em! Dẫu đời bao khốn khó 

Lắm chông gai vẫn vui bước song hành 

Gỡ hộ anh những nỗi niềm trăn trở 

Những thăng trầm khi tóc đã thôi xanh (LLK, COE) 

Tác giả Lưu Lãng Khách dành hết tình yêu thương, sự trân quý và lòng  biết ơn đối với người bạn đời Như Nguyện. Với người vợ Như Nguyện  thủy chung, có chàng trai Duy Toàn chung thủy… Ngoài nét đẹp hữu  hình (công dung ngôn hạnh)… những nét đẹp khác lung linh như châu  ngọc ở người đàn bà, ấy là đức thủy chung như nhất, là keo sơn trọn  niềm… Vợ chồng là nhân duyên trời định và chỉ người trong cuộc mới có  thể cảm nhận sâu sắc những đắng cay, ngọt bùi, hạnh phúc trong cuộc  hôn nhân mà họ trải qua.  

Bao năm tháng bồng bềnh phiêu bạt mãi

Vợ trong anh như kho báu để dành 

Một sáng nọ giật mình ngoãnh lại 

Thấy đường đời rụng trắng xuân xanh (LLK, BLG) 

Kinh Thi: “Yểu điệu thục nữ, quân tử hảo cầu.” Khi một người vợ có một  người chồng tốt, điều đó dễ dàng nhận thấy trên khuôn mặt của cô ấy  (Johann Wolfgang von Goethe). Một cuộc hôn nhân tuyệt vời không phải  là khi 2 người hoàn hảo đến với nhau. Nhưng đó là khi một cặp vợ chồng  không hoàn hảo học cách tận hưởng sự khác biệt của họ (Dave Meurer).  Một cuộc hôn nhân tốt là một cuộc hôn nhân cho phép thay đổi và trưởng  thành trong các cá nhân và trong cách họ thể hiện tình yêu của mình  (Pearl S. Buck). Người chồng biết cách làm cho vợ cười, quả thật là  người chồng tuyệt vời nhất trên đời (Nandita Saini). Hãy đọc tiếp những  vần thơ “Thương tặng Như Nguyện” của Lưu Lãng Khách. 

Ngoài danh thắng ruột rà không thể thiếu 

Là tửu thi hoa nguyệt bạn và em 

Với bằng hữu ta rót tình muôn phía 

Với em, hề! Nhỏ mật xuống đêm đêm 

. . . 

Giờ luống tuổi chẳng xuôi Nam ngược Bắc 

Cùng muôn phương ngồi cạn chén tương phùng 

. . . 

Giờ ta đứng giữa đất trời phương Bắc 

Vọng phương Nam bưng mặt xót giang hồ 

Sáng Hoa Lư dạ thương về cố quận 

Chiều Đại La lòng lại nhớ Tây Đô (LLK, KTT) 

TẠM THAY LỜI KẾT 

Sau khi duyệt qua 150 bài thơ trong thi tập Lưu Lãng Ca của nhà thơ Lưu  Lãng Khách Nguyễn Duy Toàn, một thi nhân tài hoa của miền Núi Ấn  Sông Trà, chúng ta đã thực chứng 5 điểm nổi bật, như đã phân tích và  trình bày: (1) Lưu Lãng Khách là một Thi Nhân Giang Hồ, ông xuôi  ngược hầu hết mọi miền và những danh lam của đất nước. (2) Nhưng, dù  đi đâu về đâu… thì Quê Hương (hay cố hương) trong lòng ông vẫn là  điểm tựa, là nơi để nhớ thương, để khắc khoải, để mong ngóng, để trở về.  (3) Cùng với tấm lòng thao thiết với Quê Hương, thì, Đạo Hiếu với Song  Thân cũng là một chất keo sơn, là sợi dây thiêng liêng vô hình gắn bó,  nối kết, thắt chặc vững bền tình với nghĩa, đất và người. (4) Tình Bằng  Hữu chi giao cũng là một chất keo sơn gắn bó khác, làm cho thi nhân trau  dồi đức trung tín của chính mình, từ đó, có những câu thơ mọc cánh, bay  bổng, phiêu nhiên. Cuối cùng, (5) Tình vợ chồng, nghĩa phu thê trước sau  vẹn tròn hoàn mỹ.

Với kẻ viết bài TỰA nầy, Phù Hư Dật Sĩ, kinh qua ½ thế kỷ lưu lạc xứ người vạn dặm, từng gặm nhấm thân phận lưu đày, từng đau đáu ngóng  mong ngày đoàn tụ trở về… thì Quê Hương là nơi đáng sống nhất và  cũng là nơi đáng chết nhất, so với bất cứ nơi nào trên hành tinh nầy…  Cũng đối với kẻ viết bài TỰA nầy, thì chẳng riêng gì miền núi Ấn sông  Trà mới là địa linh, mà, bất cứ mảnh đất nào của Quê Hương VIỆT  NAM, mà cha ông đã từng đổ mồ hôi để ấp yêu, để vun bồi, đã đổ máu  để hy sinh bảo vệ… cũng đều là Địa Linh. Mà, đã địa linh, tất sinh ra  Nhân Kiệt.  

Lưu Lãng Khách, người con trai làm thơ, đã lấy ba miền đất nước làm  Quê Hương, đã xuôi ngược, đã đi đã về, đã nhớ thương, đã mong  ngóng… Cũng từ đó, và, cũng bởi đó, mà những câu thơ đã phôi khai, đã  kết tụ, đã mang nặng, đã đẻ đau, đã cho ra đời để cống hiến đứa con tinh  thần có tên LƯU LÃNG CA. Xin ưu ái giới thiệu với chư bằng hữu văn  nghệ. Xin hãy đón nhận LƯU LÃNG CA với tất cả độ lượng và hào  phóng cùng với tinh thần thưởng thức văn nghệ cao độ… dành cho một  người nghệ sĩ chỉ biết yêu thương và phấn đấu: LƯU LÃNG KHÁCH  Nguyễn Duy Toàn. 

Võ Thạnh Văn, phds, 2021 

Viết tại Phù Hư Am, 

Mùa trốn dịch Covid @2019-2021.


READ MORE - LƯU LÃNG CA – Tập thơ của Lưu Lảng Khách - Võ Thạnh Văn giới thiệu

Wednesday, March 31, 2021

TRẦN MỘNG TÚ, MÌNH EM MỘT NGÔN NGỮ - Nguyễn Đức Tùng


Nhà thơ Trần Mộng Tú


Sức mạnh của một bài thơ nằm ở các chi tiết. Các chi tiết này cần phải được tả lại một cách sống động, với những màu sắc, vị trí, âm thanh, mùi vị của chúng. Đó chỉ là công việc của người làm thơ. Về phía mình, người đọc thơ cũng làm công việc của họ: bạn phải hình dung được nhân vật ấy, buổi tối ấy, ngửi được mùi máu, nghe được tiếng đọc kinh, nhìn thấy khung cảnh ấy. Khiếm khuyết từ một trong hai phía, nếu xảy ra, bài thơ sẽ thất bại.
 
Em gửi cho anh
ly cà phê buổi tối
mùi ngô non
nướng dưới cột đèn
 
Bạn tưởng tượng thấy khung cảnh ấy. Chữ của Trần Mộng Tú giản dị, không bay bổng, nhưng vững chắc, tin cậy. Đó là một bút pháp có nhiều tính hiện thực. Nhà thơ T.S. Eliot: "trong khi thơ cố gắng truyền đi một điều gì phía sau điều được truyền đạt bởi vần điệu văn xuôi, thì nói cho cùng, thơ vẫn là cuộc trò chuyện giữa một người và một người" (1). Nhưng văn chương dành cho cuộc sống mỗi ngày tự nó cũng phải làm mới lại mỗi ngày. Đó là lý do vì sao đôi khi bạn cần nhìn một chữ như lần đầu tiên bạn nhìn thấy nó. Cũng vậy, bạn tập nhìn một cái cây, người bạn, cột đèn, như lần đầu bạn nhìn thấy. Sự tỉnh thức hoàn toàn trong giây lát có tính thiêng liêng, nhưng bắt nguồn từ ký ức. Bạn nhớ những ngày bạn đã sống và những ngày chưa từng, nhưng muốn sống. Khi chúng ta trải hết những buồn vui của yêu thương, đau đớn của cái chết, chiến tranh, vết thương và vinh quang của nó, bạn không quên được, và nhớ trở thành phương cách sống. Một ký ức chỉ làm ta nhớ lại là một thứ trí nhớ đơn giản, máy móc. Trí nhớ của nhà thơ vượt lên sự nhớ lại ấy, trở thành suy nghĩ, phản ánh, tưởng tượng, sự lý giải các sự vật. Sống trong thành phố, bạn nhớ thôn quê, sống ngoài đất nước trong xứ sở thanh bình, nhớ đất nước khốn khổ, đẹp, chia lìa, cay đắng. Nhưng thơ Trần Mộng Tú không cay đắng, mặc dù có thể rất buồn.
 
Em tặng anh hoa hồng
Chôn trong lòng huyệt mới
Em tặng anh áo cưới
Phủ trên nấm mồ xanh
 
Anh tặng em bội tinh
Kèm với ngôi sao bạc
Chiếc hoa mai màu vàng
Chưa đeo còn sáng bóng
 
Em tặng anh tuổi ngọc
Của những ngày yêu nhau
Đã chết ngay từ lúc
Em nhận được tin sầu
 
Anh tặng em mùi máu
Trên áo trận sa trường
Máu anh và máu địch
Xin em cùng xót thương
 
Em tặng anh mây vương
Mắt em ngày tháng hạ
Em tặng anh đông giá
Giữa tuổi xuân cuộc đời
 
Anh tặng môi không cười
Anh tặng tay không nắm
Anh tặng mắt không nhìn
Một hình hài bất động
 
Anh muôn vàn tạ lỗi
Xin hẹn em kiếp sau
Mảnh đạn này em giữ
Làm di vật tìm nhau. 
 
(Quà Tặng Trong Chiến Tranh, tháng 7/1969)
 
Một người chứng cũng mang trên vai gánh nặng của các sự kiện, bằng chứng của các câu chuyện kể. Họ không thể bỏ chúng xuống được. Nhiệm vụ của thơ là nói về chiến tranh và hòa bình, làm cho người lính trở lại, trò chuyện với chúng ta. Câu chuyện mà họ kể, tình tự hơn là khuyên bảo, đau xót hơn là hận thù, nói về mình hơn là nói về người khác chiến tuyến, sẽ giúp người Việt hóa giải không những xung đột lịch sử mà còn xung đột nội tâm. Trong những bài thơ thành công, Trần Mộng Tú khắc họa các nhân vật ấy, một xã hội biến mất, một quê hương xa cách ngàn trùng, trở thành sống động trong lòng độc giả, mang họ trở về nguồn cội. Nguồn cội của người Việt không phải chỉ là căn nhà, bờ sông, hàng cây, nguồn cội ấy là sự chia sẻ, lời cầu nguyện, nhu cầu được ngồi xuống bên nhau quanh ngọn lửa mới nhóm chiều hôm, vườn cũ.
 
Đốm nhang cháy đỏ như quầng mắt
khói có bay về tận cố hương
vườn người, tôi chiết cành xuân thắm
nhớ quê vết cắt trượt xuống hồn
 
 Thơ Trần Mộng Tú có hai chủ đề: hoài niệm và cuộc sống hôm nay, hòa quyện vào nhau. Hoài niệm của người Việt hải ngoại không chỉ là hoài niệm; lòng hoài niệm ấy mang theo những giá trị của một thời đại, một xứ sở như giấc mộng. Thơ về cuộc sống hôm nay vừa có nghĩa là đương thời, vừa có nghĩa là cái bình thường, dung dị hàng ngày. Trong thơ chị có nhiều yếu tố thời sự, nhưng đó không phải là thơ thời sự, vì mọi tin tức của thế giới đều lọc qua lăng kính cá nhân, chất suy nghĩ của người phụ nữ, đằm thắm. Một người đầy lòng biết ơn, thương tiếc, nhưng không có gì phải hối hận, mang tấm lòng của mình đi giữa cuộc đời, đón nhận và đem cho, khổ đau và cầu nguyện, căm phẫn và tha thứ. Nhà thơ lắng nghe, học hỏi, đặt bàn tay dịu dàng của mình lên một nhánh cỏ, con thú bị thương, một người đau khổ. Như lên chính sự đau khổ của mình.
 
Hãy trả lại cho tôi
Người con trai duy nhất
Trả lại nguyên hình hài
Không mảnh nào được mất
Tôi cất con vào lòng
Chỗ an bình duy nhất

(Gửi những nạn nhân ngày 11/9/2001)
 
Mối quan hệ giữa thơ và tương lai, cái không biết, tạo ra phân vân, lưỡng lự. Ý thức về sự mong mang của ý chí, sự ngắn ngủi của các hy vọng, sự thất bại của tự do, làm cho thơ trở thành một ngôn ngữ bất bình chưa từng có; ý thức về tính bất bình ấy mang con người đến với đồng loại, làm cho cái không thể biết trở thành cái được tìm kiếm. Cái nào không thể biết? Tình yêu, chân lý, vĩnh cửu, cảm giác bất định xô người ta tới gần huyền thoại. Mặt khác, đi giữa một thời đại tăm tối, thơ cần một ngôn ngữ sống động, ngày càng mới; cách viết cũ khó đứng được với thời gian. Điều thú vị, và không dễ hiểu, là Trần Mộng Tú không hô hào cách tân, chữ dùng của chị không mới lắm, thế mà những bài chị viết nhân các sự kiện vẫn ở lại lâu dài trong lòng độc giả.
 
Ở tòa báo em làm
những người phóng viên
đang thu xếp ngày mai ra Đà Nẵng
không có ai đi Kiên Giang
làm sao em gửi được cho anh
một nụ hôn vào chiếc bao thư
làm sao em gửi được cho anh
những giọt nước mắt sáng nay của em
vào trong bao thuốc lá
 
Thơ tự do, lời thuật chuyện tự nhiên gần văn xuôi, thân mật, ý tình kín đáo mà mãnh liệt. Có người nghĩ rằng bài thơ hay sẽ mang trong chúng sự hiểu biết, thông thái, những trải nghiệm khó khăn. Nhưng chính ngôn ngữ thơ phát sinh từ vùng nửa tối nửa sáng, chỗ mờ ảo của kiếp người, ở vòng giao tuyến của các loại kiến thức khác nhau, vết đứt gãy của trí nhớ. Trần Mộng Tú viết nhiều, thơ và truyện, tùy bút, và hình như chị viết khá dễ dàng về các sự kiện; dù nhỏ hay lớn, chúng sẵn sàng có mặt trong thơ chị. Tuy vậy, đó là hồi tưởng, suy nghĩ trữ tình, nhiều hơn là báo chí, tuyên bố xã hội. Niềm vui của việc đọc thơ Trần Mộng Tú, tôi nghĩ, là ở tính chất sóng đôi này: trong sáng, dễ hiểu, nhưng không hời hợt mà phản ảnh những cảm xúc sâu xa. Tất nhiên không phải bao giờ cũng vậy, thơ chị cũng có những bài chưa chín lắm, tư duy chưa sâu, hình ảnh lặp lại. Một bài thơ được viết sau một cảm xúc mau lẹ, có khi là một tác phẩm của tài năng, có khi chỉ là sự dễ dãi của tác giả.
 
Ngày xưa trong quán nhỏ
Đời không có mùa Đông
Trên môi cà phê ngọt
Trong mắt giọt tình nồng.
Hôm nay trong Quán Lạ
Hai đứa ngồi nhìn nhau
Trên môi cà phê đắng
Trong mắt Giọt Tình Sầu.
 
Theo Du Tử Lê, bài này được hai nhạc sĩ phổ nhạc, Nam Lộc, với tựa đề mới Giọt Tình Sầu, và Hoàng Quốc Bảo, với tựa đề Quán Lạ. Thực ra đây không phải là bài thơ hay, chữ dùng cũ, nhưng nó đánh dấu một giai đoạn của người Việt lưu vong ngày đầu ngơ ngác gặp nhau trên xứ lạ. Sự cô đơn, lòng thương nhớ của chị gần với truyền thống văn chương cổ điển. Điều ấy dẫn đến nguy cơ của một loại thơ đã bị vượt qua, nhưng Trần Mộng Tú tránh được điều ấy trong nhiều bài, nhiều hơn so với những người viết cùng thế hệ. Về mặt này, chị làm tôi liên tưởng đến trường hợp Mai Thảo, chữ xưa mà thơ mới, thơ riêng biệt. Người đọc lắng nghe, đi theo chị, thăm dò những cảm xúc vừa quen thuộc vừa mới lạ, thích thú. Chị dẫn người đọc đi không quá xa, không quá mạo hiểm, nhưng bài thơ của chị có một điều gì mới, chị không đi quẩn quanh trong căn nhà của mình mà thỉnh thoảng bước ra ngoài, đôi khi bất ngờ, có khi bất ngờ đến nỗi trong chớp mắt bạn ở giữa một thiên nhiên xa lạ. Sự cân bằng ấy, từ những bài đầu tiên đến sáng tác về sau, trong suốt mấy mươi năm, chị giữ được. Thơ cũng như văn của chị đầy cảm xúc nhưng là một thứ cảm xúc được tiết chế, gìn giữ. Tất nhiên chị cũng có những bài thương cảm, chúng sẽ, như ở các nhà thơ khác, không chịu được sức ép của thời gian. Trần Mộng Tú làm thơ có vần và thỉnh thoảng thơ tự do; chị không mạnh về lục bát, nhưng các loại thơ có vần khác đều vững: năm chữ, bảy chữ, tám chữ. Tư duy nghệ thuật của Trần Mộng Tú thuộc chủ nghĩa hiện đại, nhưng cảm xúc của chị lan cả sang hai phía, cổ điển và cách tân đương thời.
 
Những thân cây ngã xuống
trong cánh rừng lưu vong
 
lửa mồi lên bản thảo
sách bừng lên từng pho
trang bìa quằn quại lửa
 
tàn tro ôi tàn tro
 
những thân cây ngã xuống
tiếng khóc ngậm câu kinh
tiếng mõ rời rạc gõ
vào cánh cửa tử sinh

(Sau cái chết của Nguyễn Mộng Giác)
 
Cái chết không xa lạ trong thơ Trần Mộng Tú, ngay từ những ngày đầu tiên, cái chết của người chồng trẻ tuổi, sau đám cưới một thời gian ngắn. Cái chết là hình bóng khác của tình yêu đối với cuộc sống, là ánh phản chiếu của tâm hồn. Tình yêu sống qua khổ nạn của lịch sử, vượt qua thời gian. Tình yêu nam nữ ấy của Trần Mộng Tú thuần khiết, gần như hoài niệm, sự an ủi vỗ về ấy có tính cao cả. Có một sự cân đối, thăng bằng, đạt được dễ dàng trong mỗi bài thơ của chị, một kỹ thuật làm thơ ngày càng ít gặp trong những nhà thơ hiện nay. Những bài thơ được viết sau này đều tiếp nối hướng đi mà chị vạch ra từ nhiều năm trước, từ tốn, khoan thai, xa lạ với việc làm mới táo bạo, đi thẳng vào các ý tưởng trung tâm, dùng một ẩn dụ lớn, nói một điều mà chị muốn nói.
 
Đêm mùa đông gọi anh bên bếp lửa
Sáng mùa xuân em khóc trước hoa đào
 
Đôi khi chúng ta nghe được tiếng gọi ấy, vào quá khứ, tiếng khóc ấy, trước hiện tại. Chúng ta nghe được một cách rõ ràng đến nỗi ta tưởng rằng việc ấy không có gì khó nhọc. Tôi không biết Trần Mộng Tú làm thơ ra sao, nhưng tôi tin chị dành nhiều thì giờ cho mỗi chữ, mỗi câu, hồn nhiên mà cân nhắc. Chị biết dung hòa các nhịp điệu, mặc dù không phải khi nào cũng thành công trong việc làm cô đọng các ý tưởng, nén chặt hình ảnh, mài dũa câu thơ sắc sảo hơn nữa. Tôi ít tìm thấy trong thơ chị nỗi bi quan, chán nản. Nỗi buồn trong thơ Trần Mộng Tú là nỗi buồn mênh mang, thế sự, triết lý, hơn là sầu bi cá nhân. Đó là một nỗi buồn đã được chưng cất và trình bày một cách tiết chế. Thơ chị không trúc trắc mà mượt mà, giọng nói của thơ dịu dàng mà sáng rõ. Tôi ít thấy những điểm mờ, sự chập chờn của các thế giới đa sắc, sự đa nghĩa, trừ trong vài bài thơ như sau đây.
 
Em gọi trong lồng ngực đáng thương của mình
Ôi anh!
Ôi anh!
Ôi anh!
Buổi chiều
em trở về
chiếc xích lô vẫn còn đầy gió.
 
Thơ Trần Mộng Tú là sự kết hợp giữa một tâm hồn nồng nhiệt và chất giọng thanh đạm. Chất giọng của một người gồm hai yếu tố: từ ngữ và giọng điệu. Thơ chị mang theo những suy tư về một xã hội tự do không còn nữa, những trải nghiệm mới trên đất nước mà chị chọn làm quê hương thứ hai. Chị tỏ ra tự tin giữa hoàn cảnh hội nhập mới, làm chủ số phận mình, hài lòng hay tạm hài lòng về điều kiện sống; những thao thức của chị như vậy hướng nhiều hơn về một cuộc đời khác, đã qua, một hệ thống khác, ước vọng khác. Những ước vọng ấy có mặt từ xưa, trở đi trở lại, mỗi ngày một bồi đắp, mỗi ngày một làm mới, như hồi ức tự chúng mở ra thành cánh cửa, như đòi hỏi tự chúng vang lên thành tiếng chuông. Bốn mươi năm sau bài thơ trên, tháng tư, 2009, trong bài “Có Phải Tôi Không?” Trần Mộng Tú viết:
 
Có người gửi tôi tấm hình trên mạng
cô gái Sài gòn áo trắng khăn tang
đi trong Sài gòn bốn mươi năm cũ
cô gái trong hình có phải tôi không
Ô hay tự nhiên tại sao tôi nhận
Sài gòn cả trăm cô gái giống tôi
cả ngàn khăn tang trên đầu goá phụ
góa phụ còn hồng một vệt son môi
Ô hay tại sao tự nhiên tôi chối
Sài gòn ngày ấy trắng toát khăn tang
những cô trẻ lắm mắt đầm đìa lệ
theo tay ai dắt đi vào nghĩa trang
Sài gòn bây giờ khói nhang đã tắt
góa phụ ngây thơ tóc đã phai xanh
 
Nhà thơ sống trong thế giới hỗn loạn, bạo động, chị từng đến đó, đã trở về, đã quay lại, ngày một nhu mì hơn, ngày một thông thái hơn, nhưng lúc nào cũng vậy, sở hữu một ngôn ngữ chừng mực, trong sáng, không phải không có khi xúc động quá, nhưng đầy lòng biết ơn, yêu dấu, cái nhìn lãng mạn đối với cái đẹp.
 
Mùa đông trắng giữa mái nhà
Câu thơ trắng giữa hồn ta vô đề
Bông hoa trắng giữa đam mê
Mối tình trắng đến lời thề bỗng phai
 
Chúng ta chấp nhận thay đổi, tin rằng sống là thay đổi, đó là một phần của cuộc đời. Cuộc đời như cuốn sách được viết mỗi ngày một chương, mỗi lúc một dòng, chưa được viết xong, nhưng không một thứ gì sẽ hoàn toàn mất đi, chúng được tình yêu giữ lại bằng cách này hay cách khác. Thơ đuổi theo cái đẹp của tình yêu, nhưng không lạc đường. Trần Mộng Tú không đi sâu quá vào cánh rừng đen tối bí ẩn của con người, nhưng chị tới đó, đứng lâu ở bìa rừng, lắng nghe tiếng động từ vô thức, dùng hết khả năng của ngôn ngữ để hiểu biết, kể lại, nhớ lại, để giải thích trước hết cho mình về một thế giới đau khổ, cuộc phân tranh phi lý, một dân tộc bạo động và đáng yêu, không ngớt làm chị ngạc nhiên, đau xót. Vì vậy thơ sẽ trở lại với đời sống, dù đôi khi nó nhuốm màu huyền bí. Có một sức mạnh, một lực, trong bài thơ của Trần Mộng Tú chảy suốt như dòng suối, mang theo bốn mùa, giá lạnh và ấm áp, băng vỡ, réo rắt.
 
Hãy tưởng tượng ra em
Ở một căn nhà lạ
 
Mình em một ngôn ngữ
Mình em một màu da
Mình em một màu mắt
Mình em một lệ nhòa
 
Hãy tưởng tượng ra em
Ở nơi không định tới
Em tủi như chim khuyên
Khóc trong lồng son mới
 
Hãy tưởng tượng ra em
Ở một thành phố khác
Em buồn như nước sông
Khóc chia giòng tan tác
 
Hãy tưởng tượng ra em
Ở một vùng đất mới
Em như hoa sầu đông
Khóc mùa xuân không tới
 
Hãy tưởng tượng ra em
Một đời sông cát lở
Một cuộc tình hư hao
Một hồn đầy mảnh vỡ
 
Em không còn là em
Xin chàng đừng yêu nữa
 
Đó là bài thơ chị viết khi mới đến Hoa Kỳ. Trong thơ Trần Mộng Tú, bên cạnh chủ nghĩa hiện thực, thứ chủ nghĩa hiện thực chân phương và kinh điển, vẫn thấp thoáng hình ảnh huyền ảo. Trong thơ chị mối liên hệ giữa thơ và đời sống, giữa đời sống và tình yêu, là mối liên hệ bền chặt như xác thịt, nhưng không dung tục. Có một sức mạnh của cảm xúc từ dòng đầu đến câu cuối như tiếng hát của loài chim quý, sống sót sau bão táp. Trần Mộng Tú ít khi làm thơ chính trị, nhưng những bài thơ trữ tình của chị bàng bạc cảm xúc đối với thế sự. Thơ chị là một ngôn ngữ quy ước, mặc dù những năm sau này còn pha tính chất văn nói và đời thường ít nhiều. Đó là một ngôn ngữ ước lệ nhưng không sáo rỗng, một ngôn ngữ đẹp nhưng không xa rời trần thế, tinh lọc, giàu có, buộc người ta dừng lại lắng nghe.
 
Bây giờ cha như trang sử
con vẫn ngạc nhiên mở ra
cha giống tấm bản đồ cũ
con ngửi mùi đất quê nhà
 
Trần Mộng Tú lấy không gian để đo khoảng cách chia xa, để đo nỗi niềm cố xứ, ký ức về một nền tự do. Không gian của chị chính là khuôn mặt tâm lý, là sự phản chiếu đời sống bên trong, nhưng không phải bao giờ cũng vậy. Cũng có một xung đột giữa những giá trị cố hữu và bảng giá trị mới trong cuộc sống hôm nay.
 
Sao bây giờ
cái chết của một người da đen
một người có tiền án không lấy gì là lương hảo
bởi một cảnh sát da trắng
lại làm cả thế giới
chao nghiêng
 
Tôi nghĩ đó là hình ảnh
của một cách giết
cách giết kỳ thị
thản nhiên
đếm từng phút
kẻ chết dưới gối mình
 
Không thể nói trong một câu là xong mọi chân lý về một sự việc xã hội, vì tính phức tạp của đời sống. Chúng ta không nhìn thấy nhân loại, chúng ta chỉ nhìn thấy một người, chúng ta không nhìn thấy giai cấp, chúng ta chỉ gặp một người da đen, chúng ta không nhìn thấy cuộc xung đột ý thức hệ, chúng ta gặp một người lính ngã xuống bên đường. Thơ của Trần Mộng Tú là nghệ thuật hiện thực trộn lẫn những yếu tố lãng mạn. Thơ chị kiệm lời. Tuy nhiên sự ít lời chỉ trở thành một tính chất quý báu khi nào các chữ được nén lại, và khoảng trống giữa chúng có thể tháo tung ra được thành những không gian rộng lớn; nếu không, một bài thơ ngắn chỉ là một bài thơ ngắn. Ở nhiều bài thơ có sự tăng dần về tiến độ và sau đó giảm dần như cấu trúc của một truyện ngắn, bên cạnh sự mô tả của tác giả đôi khi có lời của nhân vật, nhưng thơ chị là một thứ mô tả khách quan phối hợp với những xúc cảm cá nhân.
 
“Từ lúc rời căn nhà đầu tiên là bụng mẹ đi ra, ngẫm lại thì tôi đã ở không biết bao nhiêu ngôi nhà, tôi không muốn đếm nữa.Tôi đi suốt từ miền Bắc đến miền Nam nước Việt, từ quê hương Việt Nam tới nước Hoa Kỳ. Nghĩ lại mà bàng hoàng. Sao mà dời đổi nhiều thế, sao đi xa thế nhỉ?”
                                    (Truyện ngắn - TMT) (2)
 
Khoảng năm 2010 tôi bất ngờ nhận được món quà của nhà thơ Trần Mộng Tú từ Hoa Kỳ, đó là cuốn lịch mỗi tháng in một đoạn thơ của chị, in thủ bút, rất đẹp. Tôi treo cuốn lịch trong phòng làm việc, thỉnh thoảng đọc lại, dần dà hiểu hơn về thơ của một tác giả lúc ấy còn xa lạ với tôi. Tôi nhìn ra ở chị nụ cười bao dung, lối sống thanh nhã, gần văn chương. Những bài thơ chinh phục độc giả của chị là sự phối hợp của nhiều yếu tố: từ ngữ, xúc cảm, nhạc điệu, hội họa, suy tưởng, thời thế. Một bài thơ hay chứa đựng những điều không thể nói được bằng lời, giữ cho nó sự giàu có bí ẩn. Mà không phải chỉ có thế, ngay những bài thơ mà ý nghĩa của chúng được khai phá cùng kiệt, thì khi bạn đi khỏi một thời gian, trở lại, cũng thấy như trở về nhà cũ, cũ mà thay đổi, có lưu luyến có vui sướng, bạn tìm thấy một điều gì mới trước đó bạn không biết. Trần Mộng Tú là một trong vài nhà thơ hải ngoại viết đều đặn, sung sức, tiếp tục cái cách mà các nhà thơ Âu Mỹ thường làm, tức là viết ngay cả trong những năm lớn tuổi, một điều hiếm thấy ở người Việt. Chị trải qua nhiều thăng trầm, tuy vậy, vẫn giữ cho mình cái tình đằm thắm đối với cuộc đời.
 
Trên chiếc xe ca đó
nhồi nhét bao con người
đi tìm vùng đất hứa
 
có đàn ông đàn bà
có người già em bé
xác thân đã nẫu chín
thành nước và bốc hơi
 
ứa ra cùng hy vọng
nhỏ giọt xuống mặt đường
 
Chuyến xe thảm kịch của người Việt năm nào. Không phải bao giờ thơ cũng cần đến tiết kiệm, vì khác với thông tin, thơ không phải là các mật mã. Sự duyên dáng của cách nói, giọng điệu, vẻ đẹp của các chữ, cách phát âm của chúng, sự tương tác giữa các chữ bên nhau hay các chữ đồng vị. Những chữ ít quan trọng, hư từ, trong văn nói ngoài đời đôi khi không có ý nghĩa lắm, trong thơ chúng bỗng thành những chữ đặc biệt, tạo liên kết. Sự thân mật trong bài thơ là mối quan hệ giữa tác giả và người đọc, mối quan hệ ấy không phải bao giờ cũng dễ dàng. Trong các nhà thơ hiện đại, đó là mối quan hệ chính thức, đứng về một phía, trong khi ở các nhà thơ hậu hiện đại, mối quan hệ mang nhiều sắc thái hơn, từ thân mật đến lạnh lùng, thù địch, từ một phía thành hai ba phía. Mối quan hệ giữa tác giả và người đọc trong thơ Trần Mộng Tú giản dị, đó là khuynh hướng nhìn sự vật từ một phía, đồng lòng, đồng ý, có sự chia sẻ từ ban đầu. Thành công của Trần Mộng Tú không phải ở những cách tân táo bạo về từ ngữ, cách đảo câu đảo chữ, mà là những ý tưởng sáng lấp lánh, hình ảnh bất ngờ, cái mới của ý tưởng. Ở chị cảm xúc và tư tưởng đi liền với nhau. Tuy nhiên là một người sống giữa những thay đổi, từ trong nước ra hải ngoại, cách viết của chị không thể không thay đổi. Đôi khi tôi bắt gặp một cách thích thú những chữ lạ, hình ảnh lạ, đó là cách phá vỡ sáng tạo, thuyết phục. Giữa những câu thơ vần điệu mềm mại, tự nhiên, có những câu đứng lại, tách ra, lạ hóa, gây liên tưởng.
 
Sao anh còn trẻ thế
Sao em còn trẻ thế
Sao tình yêu hai ta còn trẻ thế
Lại lăn vào
Một cuộc chiến già nua
 
Có khi chị bộc lộ nỗi cay đắng, sự nghi ngờ, tâm trạng lo âu. Những khi như thế tôi thấy chị gần với người đọc, xao xuyến hơn, sống động hơn. Vui buồn của chị trở thành vui buồn nhân thế.
 
Em nghe nói hòa bình
Trên những tờ nhật báo
Em nghe nói hòa bình
Trên miệng người lãnh đạo
 
Em để lòng khờ khạo
Ôm giấc mơ hòa bình
Mong chiến tranh chấm dứt
Anh giã từ đao binh
 
Tin về từ trận tuyến
Anh chết giữa chiến trường
Ôi giấc mơ khờ khạo
Chỉ còn là đau thương

          (Tháng 7/1969)
 
 
Thơ Trần Mộng Tú có nhiều bài như bài hát ru, litany. Litany có phải là một thể loại thơ hay không thì tôi không chắc, nhưng đó là một bài thơ bạn có thể đọc lại nhiều lần, ngâm, các câu có một số chữ bằng nhau, cấu trúc cân đối, du dương, ý tưởng bất ngờ. Đó là sự pha trộn giữa thơ và nhạc, vì vậy có những đặc điểm của cả hai. Trần Mộng Tú dùng các chữ thuần Việt, dễ hiểu. Trong thơ, chân thực là một ưu điểm, nhưng chất phác thì không phải. Một ngôn ngữ trí thức thường trừu tượng, một ngôn ngữ bình dân có tính cụ thể. Trần Mộng Tú là một nhà thơ đô thị, chị viết về cuộc sống của người dân thành phố nhưng ở chị có một tình yêu vô bờ đối với thiên nhiên. Giữa đô thị và thiên nhiên, Trần Mộng Tú tái lập sự hòa điệu, đánh mất, xác lập trở lại. Trong khoảng giao hòa hai thứ ấy, thơ chị phảng phất khuynh hướng sinh thái học. Ngày trước, kể từ thơ mới, thơ đi từ cái ta đến cái tôi, kêu gào đòi hỏi cái tôi. Sau năm 1975, ở một số nhà thơ, ít nhất là ở hải ngoại, chúng ta thấy khuynh hướng đi từ cái tôi đến cái ta. Nhưng ở Trần Mộng Tú thì không.
 
Tôi xa người như xa mùa xuân
Ngực tôi còn đọng chút hương trầm
Mảnh trời trong mắt còn xanh biếc
Người đã mơ hồ như vọng âm
 
Tôi xa người như xa cơn mưa
Tóc tôi còn ướt đến bây giờ
Nhớ tôi người có châm điếu thuốc
Nhớ tôi người có đi trong mưa
 
Tôi xa người như xa quê hương
Những dấu thân yêu mất cuối đường
Người nhặt hộ tôi hoa dĩ vãng
Lau giùm dòng lệ ở vết thương
 
Người đọc có thể cùng lúc sống hai cuộc đời, cuộc đời của cá nhân và cuộc đời của tác phẩm văn chương. Đó là sự diễn dịch của văn bản đạt tới tự do cao độ. Mỗi lần đọc, bài thơ có một ý nghĩa khác, có một ảnh hưởng khác lên người đọc, vào lúc ấy người đọc hôm qua không còn là người đọc hôm nay. Âm điệu cũng chưa phải là tất cả, chúng bao giờ cũng đến cùng một lúc với một câu chuyện được kể lại. Câu chuyện là một sự việc đã từng xảy ra trong thời gian, và được nhớ lại, và điều này là quan trọng nhất, mỗi lần nhớ lại là một lần khác nhau, biến đổi.
 
Đã lâu quá anh không về gõ cửa
lồng ngực em. Trái đỏ vẫn còn nguyên
ôi có phải mùa xuân đang nhóm lửa
tay lạnh thế này ai sưởi cho em.
 
Táo bạo mà kín đáo. Những bài thơ hay của chị là những bài gây ấn tượng chúng được viết một cách tự phát, ngẫu hứng; có lẽ là một trong những đặc tính của chủ nghĩa lãng mạn, vốn nhấn mạnh đến các nguồn "cảm hứng" (inspiration) trong thơ ca. Như một hệ quả của điều vừa nói, sự uốn nắn câu chữ, phép tu từ dày đặc làm mất vẻ tự nhiên, vì vậy không được khuyến khích. Thơ Trần Mộng Tú ít có thủ pháp đẽo gọt như thế. Chị viết hầu hết là thơ có vần, nhưng ở những câu buông vần lỏng lẻo, dài ngắn khác nhau, thể tự do, chị thể hiện tính ngẫu cảm, tự nhiên, bay bổng.
 
Bây giờ thì mẹ đã đi thật xa
Ngôi nhà cũ con trở về chiều nay không thấy mẹ
Con đi chung quanh căn bếp nhỏ không nghe tiếng bát đũa cười
Con mở cửa từng căn buồng ngày xưa của mấy đứa nhỏ và căn buồng của mẹ
 
Lối kể chuyện tỉ mỉ, từ tốn. Khúc quanh của bài thơ, sự xung đột hoặc tính kịch như vậy nằm ở sự thay đổi nội dung truyện kể, những phát hiện bất ngờ, một ẩn dụ mới lạ hơn là dưới sức chảy của ngôn ngữ. Sự ngạc nhiên, cái bất ngờ, là một loại năng lượng đẩy bài thơ đi, không xuất hiện nhiều lắm trong thơ Trần Mộng Tú. Ngược lại sự phát hiện tinh tế, nguồn xúc cảm lớn lao bên dưới bài thơ, tính chân thực của xúc cảm ấy là điểm mạnh của thơ chị.
 
Em không còn là em
Xin chàng đừng yêu nữa
 
Con người không làm chủ hoàn toàn số phận của mình, không chọn lựa nơi sinh ra và lớn lên, không tham dự vào những quyết định đã được chọn lựa bởi người khác, trước đó nhiều năm, nhưng cá nhân chịu trách nhiệm về hành động của mình trong hiện tại.
 
Con và hoa cúc vàng
vào nghĩa trang thăm Mẹ
dưới những hàng cây phong
cả hai cùng lặng lẽ
 
Thơ như haiku. Bài thơ là một sự vật, không phải một biểu tượng. Cách đọc thơ nghiêng về quy nạp hơn diễn dịch, đi từ cái riêng đến cái chung, hơn là từ cái chung đến cái riêng. Thơ Trần Mộng Tú đặt ra câu hỏi: Tôi là ai, tôi sống với ai, tôi sống cuộc đời này như thế nào. Văn chương tất nhiên không phải là câu trả lời cho những câu hỏi ấy, nhưng chúng làm cho chúng ta tiến gần lại câu hỏi, ngày một gần hơn, làm cho đời sống trở thành sự tra vấn liên tục. Trần Mộng Tú có một sự chú ý đặc biệt đối với các chi tiết, nhạy cảm với sự bất công, dung tục, với tội ác. Chị đi qua lịch sử như một nhân chứng, chị viết như một người quan sát ở khoảng cách gần. Tất cả những yếu tố trong bài thơ đều hướng tới sự kết thúc, tức là tái tạo những cảm xúc từ khi bắt đầu bài thơ, làm cho người đọc sống lại trải nghiệm. Sự kết thúc ấy hoặc có khuynh hướng gây ngạc nhiên, uốn cong một câu chuyện, hoặc nâng cao một ý nghĩa, làm bền vững hơn những suy nghĩ của người đọc. Thơ Trần Mộng Tú có kiểu kết thứ hai. Các hình ảnh trong thơ là ví dụ về những ý tưởng không thể diễn tả bằng lời, tác động lên người đọc, chuyển họ từ trạng thái không biết thành đồng cảm.
 
Anh đến với em vào ngày hạ chí
ngày mặt trời tình tự với đêm
buổi chiều trên cao buổi chiều không cúi xuống
sao bóng anh ngã xuống bóng em
 
ngày hạ chí thân thể anh như đuốc
anh kéo mặt trời xuống thắp sáng em
những tia lửa rắc cả vào trong áo
ngày tham lam không nhường chỗ cho đêm
 
Trần Mộng Tú sống theo những giai đoạn lịch sử của người Việt, giai đoạn Việt Nam cộng hòa, giai đoạn lưu vong và hội nhập ban đầu, trải qua thăng trầm như đa số đồng bào khác ở hải ngoại. Thơ Trần Mộng Tú là thơ trữ tình - nhân chứng. Chị nặng về mô tả hiện thực, tư duy thơ bám chặt vào đời sống, nhưng thiếu một chiều sâu triết học, chất siêu hình. Tình cảm đằm thắm, mới đọc tưởng quen nhưng đọc kỹ, thấy lạ. Những bài thơ thành công nhất vẫn là thơ viết về mình, viết cho những cảnh đời của mình. Ở Trần Mộng Tú có sự liên tục giữa quê nhà và lưu vong, giữa cuộc chiến tranh đã qua và hòa bình, giữa một xã hội  nay không còn nữa và những lý tưởng hôm nay của chị. Sự liên tục ấy là hết sức độc đáo, cần được bảo toàn mỗi ngày. Bằng cách nào?
 
Em gửi cho anh
chiếc lá bàng cuối thu Hà nội
hồi chuông giáo đường
buổi sớm tinh mơ
góc phố Nhà Chung có bầy sẻ nhỏ
một con rất gầy
đứng hót ngu ngơ
 
Em gửi cho anh
tơ tầm mới dệt
giăng từ Hàng Đào đến phố Hàng Bông
khúc lụa trắng ngả sang
mầu nguyệt bạch
sợi dệt ngang như mây vắt
trăng rằm
 
Em gửi cho anh
ly cà phê buổi tối
mùi ngô non
nướng dưới cột đèn
mảnh than nhỏ sưởi mùa thu
sắp hết
hơ gót chân ai
hồng giữa phố đêm
 
Em gửi cho anh
chiếc kiềng bạc trạm
đang khoe mình
làm mới phố Hàng Gai
ảnh mẹ chụp mấy mươi năm về trước
cổ có đeo
một chiếc giống thế này
 
Em gửi cho anh
đất trời Hà nội
để anh nhớ về thành phố
tuổi thơ
nơi hạnh phúc là một viên kẹo bột
được bạn chia cho trong một lúc
không ngờ.
 
Trong thơ trữ tình, chị có lối kể chuyện và mô tả sự việc khéo léo. Qua thơ Trần Mộng Tú, những thế hệ sau tìm thấy khuôn mặt người Việt những năm cuối thế kỷ hai mươi, đầu thế kỷ hai mươi mốt. Tôi nghĩ mỗi bài thơ của chị là một căn phòng chiếu sáng, trên bàn có tách trà, lọ hoa thanh nhã, ngoài vườn tiếng chim hót, bài thơ trở thành cuộc trò chuyện thân mật, tuy không phải hoàn toàn vô sự. Đôi khi giữa những câu thơ, dội lại tiếng sóng cồn cào, từ xa, từ bên trong rất sâu của đời sống có một câu chuyện bí ẩn chưa được kể, cuộc hôn nhân chưa thành tựu, cuộc chiến tranh chưa chấm dứt. Bạn muốn bước vào, bạn gõ cửa. Đôi khi cửa mở, đôi khi khoá im ỉm, không người. Bạn nghĩ, bạn sẽ trở lại.
 
Thân thể em
soi gương đã cũ   
trái đất ôm   
mấy chục vòng quay  
 
Sao   
vuốt ve anh 
mỗi ngày một mới
Có phải mỗi ngày... anh đổi một bàn tay
 
Chúng ta hiểu đời sống thường xuyên thay đổi, sinh ra và mất đi, có rồi không. Bạn trở nên khiêm tốn trong giây phút trước cái chết, trước sự đau khổ của người khác. Bài thơ của chị khai mở những cảm nhận giác quan, có tính vật thể, sau những đau thương, con người hồi phục. Thời gian hồi phục có khi lâu dài, nhưng chúng ta sẽ hồi phục, đang trên đường đi tới đó. Đôi khi, thời gian dừng lại ngoái nhìn, chờ đợi chúng ta. Trần Mộng Tú khép kín; tiếng nói của chị lặng lẽ, nhưng đó không phải là sự cô độc, hoặc nếu cô độc thì đó không phải là sự cô lập, tách rời khỏi thế giới, nối kết. Tương thông và cô độc ở người nghệ sĩ có mối quan hệ phức tạp; người nghệ sĩ cần sự riêng tư sáng tạo, cần đời sống nội tâm để làm giàu những chất liệu nghệ thuật nhưng họ cũng sống giữa đám đông, trong dòng chảy lịch sử, cùng than khóc số phận đất nước. Thơ Trần Mộng Tú không đạt tới cái cùng cực, cái chênh vênh, sự cực đoan, mê cuồng, thực ra đôi khi cũng cần thiết trong nghệ thuật. Chị có niềm tin tôn giáo, nhưng chị không làm thơ chỉ để ca tụng đấng tối cao. Thơ Trần Mộng Tú đi giữa một thế giới bên ngoài đầy biến động và một thế giới nội tâm an tĩnh. Cuộc đời riêng của chị có thể trải qua những bi kịch, chị đã chứng kiến chiến tranh và tội ác. Hình ảnh của người đàn ông đầu tiên trong đời, người lính ngã xuống trên chiến trường, được chị kể lại đây đó, có lẽ là một vết thương không bao giờ nguôi, vết thương cá nhân và vết thương đất nước, cuộc đời của họ là bi ký của Việt Nam. Sự gắn bó của Trần Mộng Tú với đời sống là sự gắn bó có tính nghệ thuật. Chị giao tiếp với cuộc đời bằng ngôn ngữ thơ ca, thấu hiểu và an ủi, tra vấn và thương yêu, và sẽ được nhiều người trong chúng ta, kể cả những thế hệ về sau,  nhớ lại thông qua ngôn ngữ ấy.
 
                                        NGUYỄN ĐỨC TÙNG
                                             (Đọc Thơ - Bài 28)
.....................
 
CHÚ THÍCH:
 
(1) While poetry attempts to convey something beyond what can be conveyed in prose rhythms, it remains, all the same, one person talking to another (T. S. Eliot, The music of poetry, 1942).
(2) Sơ lược tiểu sử Trần Mộng Tú (tóm tắt từ nhiều nguồn): sinh tại Hà Đông, năm 1954, theo gia đình di cư vào Nam, sống tại Sàigòn. Năm 1968, chị làm cho hãng thông tấn Associated Press tại Sàigòn. Ngày 21-4-1975, Trần Mộng Tú di tản đến Mỹ, sau đó định cư tại tiểu bang Washington, tiếp tục làm việc cho hãng Associated Press. Trần Mộng Tú cộng tác với nhiều báo và tạp chí như Làng Văn, Văn Học, Văn, Thế Kỷ 21, Diễn Đàn Thế Kỷ, Da Màu, Văn Việt. Năm 1999, thơ của Trần Mộng Tú được đưa vào sách giáo khoa ở một số trường trung học ở Hoa kỳ. Từ năm 2000, viết truyên nhi đồng trên nhật báo Los Angeles Times. Từ 2002 đến 2005, chủ bút nguyệt san Phụ Nữ Gia Đình. Trong ban chủ trương của Diễn đàn thế kỷ online.

READ MORE - TRẦN MỘNG TÚ, MÌNH EM MỘT NGÔN NGỮ - Nguyễn Đức Tùng