 |
| Tác giả Lâm Bích Thủy |
ÂN TÌNH KHÓ PHAI
Lâm Bích Thủy sưu tầm, biên soạn, giới thiệu
Danh cầm Nguyễn Xuân Vinh (Bảy Thiều)
Trong một bức thư gửi cho ba tôi-nhà thơ Yến Lan, nhà thơ Quách Tấn chân tình khuyên anh em Văn nghệ sĩ tỉnh nhà: “Bình Định có rất nhiều nhân vật có danh mà gần một thế kỷ qua bị bỏ quên, lẽ ra chúng ta phải làm sống dậy. Rất tiếc không có người có đủ tài, học, tâm chí để cùng nhau khai thác kho tàn Văn hóa của Bình Định. Tôi nhận thấy phần đông anh em làm văn nghệ vì danh vì lợi hơn là vì bổn phận thiêng liêng, chú và anh em làm văn nghệ sỹ Bình Định đừng phụ lòng cổ nhân...”
Về vấn đề này cũng có người rất tâm huyết như Nhà
văn Thu Hoài -Tổng biên tập Báo Văn nghệ Nghĩa Bình từng
viết về cụ Đào
Tấn-Sư Tổ môn hát bội ở Qui Nhơn; riêng trường hợp về cổ nhạc Miền Trung, quê ở An Nhơn,
ba tôi và ông Thu Hoài đã nhiều lần bàn để viết, song chưa thực hiện được, không
hiểu vì lý do gì?!...
Lúc còn tại thế, ba tôi hay nhắc đến một người
tên là Bảy Thiều. Theo ông, vào những thập niên 40-50 của thế kỷ XX, người Bình Định
thường tranh luận về ngón đàn tranh tài tình, làm lay động con tim bao người
của danh tài Nguyễn Xuân Vinh (tức Bảy Thiều). Vậy mà hơn ½ thế kỷ qua không có ai nhắc đến!
Người ta bảo, mọi vật trên thế gian có duyên
thì tụ lại. Vâng, có lẽ vậy; năm 2006, người con trai út của ông, nhạc sĩ La
Nhiên (Nguyễn Liên) gọi điện đến nhà, tự giới thiệu là bạn vong niên của ba
tôi. Đây là cách mà ba tôi đã gián tiếp kéo tôi đến quan hệ này chăng? Ba tôi từng
dạy: “Sống ở đời hiểu hiện tại nhưng phải
biết về quá khứ”. Thiết nghĩ, để tỏ lòng kính trọng dù muộn màn chúng ta cũng
nên tìm hiểu về người nhạc sĩ tài danh này:
Tôi đến thăm anh tại số nhà 315 -CC16/9
Trương Định, tìm hiểu về người đã làm cho ba tôi hao tâm bấy lâu. Thú vị và xúc
động biết bao, nhà anh còn lưu nhiều tư liệu về mối thâm giao giữa ba tôi và ba
anh. Anh tặng tôi những tư liệu quí
đó.
Khoảng năm 1934, vào dịp Tổng đốc tỉnh Bình
Định tổ chức tiệc đãi ông Chánh sứ mãn hạn công vụ trở về Pháp. Tỉnh Trưởng yêu
cầu “Ông Phòng thành” cho lính mời nhà danh cầm ở No. 92, Rue du Cửa Đông à
Bình Định. Trát mời có nội dung “Tỉnh cần ông Xuân Vinh hầu đờn cho “dạ tiệc…” Chú
lính mang Bản trát đến nhà với thái độ khiếm nhã. Đúng lúc có thi sĩ Xuân Khai (Yến
Lan) đến thăm. Chứng kiến sự vô lễ của lính lệ đối với một người danh tiếng như
Xuân Thiều; Xuân Khai bực lắm, nhìn thẳng vào mắt anh ta, hỏi “Chú có biết đây là ai không? Biết rồi sao
chú mày vô lễ thế? Chú lính cúi đầu phân trần “Ông Phòng thành bảo tôi phải
nói như vậy để người nhận “trát ” không dám bê trễ!...” Hôm đó, cụ Thiều nhã ý mời
Xuân Khai cùng vào dinh.
Sáng hôm sau, Xuân Khai đến thì vừa có chiếc
xe kéo dừng trước nhà, một người đàn bà Pháp bệ vệ, sang trọng bước xuống, hỏi đích
danh ông Bảy. Rồi, họ nhận ra là người quen từng tranh luận với nhau tại các
Diễn đàn Văn nghệ ở Huế trước đây.
Không biết khi còn sống; anh Nhiên và ba tôi
thân thiết đến cỡ nào, song qua buổi tiếp xúc lần đầu, dù đã đi xa, nhưng tôi vẫn thấy bóng dáng
cha
mình trong
anh. Anh nhắc về ông với một tình cảm trân trọng; sự ngưỡng mộ của anh đối với ông càng cũng
cố cho tình cảm giữa ba con người - cha con anh và ba tôi bằng một ân tình khó
phai. Đặc biệt những chuyện kể của anh về ông khiến tôi
càng
thấy tự hào. Anh
không ngớt khen ngợi sự tinh tế của Yến Lan, hiền lành, nhưng cương trực, luôn
bênh vực lẽ phải; và ông đã
cứu ba anh - một danh tài phẩm gía cao tránh được phiền toái vì một hành vi kém
nhân cách do cậu ruột anh
gây nên.
Câu chuyện xảy ra ở thời gian anh và ông cậu
học cùng với hoàng tử Shihanou tại trường Gaglin ở Nha Trang. Những tưởng cậu Nguyễn sĩ Quí là danh cầm Xuân
Thiều, nên ngài thường biếu ông vài đồng Đông Dương để tiêu xài. Ông cậu cho thế là oai mà không biết thằng cháu vô cùng xấu hổ thay cho cha. Xuân Khai tình cờ biết được. Thấy việc lạm dụng này sẽ hủy hoại thanh danh của ông bạn
già đáng kính. Nhân được Xuân Thiều mời đi thăm con và viếng cảnh đẹp Miền
Trung; Xuân Khai hân hạnh được trực kiến Shihanou. Lúc đến Đại Lãnh, bãi biển
đẹp của Phú Yên, phút giao lưu với vị vua tương lai của Căm-pốt, Xuân Khai cố ý
ca ngợi tài năng Xuân Thiều. Lúc đó, Shihanou mới hay, người bấy lâu ông tưởng
là danh tài, chỉ là bạn học cùng lớp. Ngài tức vì bị lừa lâu như vậy, nhưng nể
lời xin lỗi của Xuân
Khai, Ngài bỏ qua, song từ đó shihanou không quan hệ với cậu của anh nữa.
Sau
Cách mạng Tháng 8, một thời gian ngắn, người ta gọi Qui Nhơn là thành phố
Tăng Bạt Hổ, còn huyện An Nhơn là Thống Can. Hồi ấy, người dân nơi đây, lần đầu tiên đã bầu Xuân Khai làm Chủ
tịch Văn nghệ;
nhưng ông từ chối vì thấy nhạc sĩ Xuân Thiều mới đủ khả năng, tài đức đảm đương
việc này. Thái độ cư xử tinh tế và tế nhị đó khiến Xuân Thiều càng yêu quí và
nể trọng chàng thi sĩ họ Lâm hơn...
Sau lần
đi thăm anh La Nhiên về, với tư liệu trong tay, tôi có thể tiếp tục việc bỏ dở
của ba tôi và ông Thu Hoài. Tôi đã viết: “Nhớ
tiếng đàn cậu Bảy Thiều”. Bài viết này sẽ giúp các bạn biết thêm về một
danh tài về Đàn tranh của Trung Bộ mà bấy lâu bị lãng quên:
Cách đây hơn hai mươi năm vào ngày
20-5-1988, cụ Tôn Thất Doãn–nhà sưu tầm tiểu sử các danh cầm nhạc Huế (Việt
Kiều từ Bỉ, nay đã qua đời) gửi cho Ban Biên Tập Báo Long An một bức thư, trong
đó có đoạn:
“Điểm
thắc mắc lớn nhất của tôi là tại sao đối với một “ngôi sao” rực rỡ như Bảy
Thiều” mà chưa hề được một bài viết nào tương xứng trong giới sưu tầm nhạc cổ
Trung phần ở Việt
Nam (?!)
Tôi hy vọng… nếu có thể được thì kính nhờ quí Báo chuyển dùm những lời hứa quan
trọng sau đây đến các Bạn Văn Nghệ Nghĩa Bình: Chúng tôi xin cung cấp cho các
bạn văn nghệ ấy một cuộn bande-Magnétophon có thu tiếng đàn tranh của Bảy Thiều
tức Nguyễn Xuân Vinh. Chắc các bạn sẽ hài lòng vì chúng tôi sẽ xin phép Giới
chức có thẩm quyền thuộc Nhà Bảo Tàng Phát Thanh và Truyền Hình Pháp để thu lại
tiếng đàn mà các bạn đang cần làm “chứng liệu” hiện còn lưu giữ tại đây. Đó là
một trong rất nhiều tư liệu hiện đang được bảo tàng qua kho tư liệu của đài Bá
Âm – France-Asia. Đĩa nhạc thu tiếng đàn Bảy Thiều qua 2 bản - Tứ đại cảnh và
Tứ đại oán hồn năm 1939 là loại đĩa nhựa 33,5 tours.
-
Xuân Thiều là người con thứ Bảy của ông Nguyễn Kỷ, sinh năm 1895 tại làng Mỹ
Phú, huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định. Cha ông làm quan hậu bổ (ngang quận trưởng)
ở các tỉnh gần Cố Đô Huế. Ông nổi tiếng thanh liêm, hâm mộ nghệ thuật, ca nhạc.
Mẹ là Phan thị Xuân. Tuy nhan sắc của bà không mặn mà nhưng rất giỏi các loại
đàn. (Bà là chị ruột của quan Tuần vũ Đào Phan Duân, ở làng Biểu Chánh, huyện
Tuy Phước.
Ông bị buộc về
hưu sớm vì dám chống Tây.) Bà là cháu ngoại của Phan Thị Y–người hầu thân tín
nhất của hàng quí phi Từ Dũ. Bà Y là người phụ nữ độc nhất được cung đình chọn
để đào tạo phục vụ lâu dài cho cung đình. Qua đó, tài năng của cậu Bảy có được
là chịu ảnh
hưởng từ bà
ngoại và mẹ ông mà ta gọi là “con nhà nòi”
Đây
nữa, hai người anh của ông đều là những danh cầm nổi tiếng. Anh thứ Năm Nguyễn
Phan Tần, sống bên ngoại ở Vĩnh Long. Ông chuyên viết, soạn sách giáo khoa.
Ngoài ra ông còn nổi tiếng là nhạc sĩ đàn tay trái. Ông có công đưa các câu ca
dao trữ tình vào các điệu lý của miền Tây Nam Bộ.
Người anh thứ sáu Nguyễn Phan Trà lúc mới 5
tuổi đã bộc lộ tài năng hiếm có, chơi được nhiều loại kèn Tây (trompettr,
clarinette). Năm 1931 ông này được nhận vào nhạc viện Nancy-Paris và tám năm
sau Hoàng cung Thái Lan mời làm trợ lý chuyên môn cho nhạc trưởng – Ban nhạc
Hoàng gia Xiêm.
Nếu vào thế kỷ 19 người Bình Định hay nhắc
tới giai thoại văn học của cha con cậu Tú Khuê ở làng Vân Sơn xã Nhân Hậu với
những văn sĩ lừng danh như Nguyễn Bá Huân, Nguyễn Trọng Trì thì vào đầu thế kỷ
20 họ lại bàn về anh em họ Phạm là Phạm Văn Ký, Phạm Hổ, Phạm Thế Mỹ v.v…cuối
cùng là giai thoại về tiếng đàn của cha con nhà Nguyễn Xuân Vinh 1895-1952)
Nguyễn Xuân Vinh giỏi cả đàn Tranh lẫn đàn
Nguyệt. Cuộc thi biểu diễn đàn dân tộc với qui mô lớn nhất nước vào năm 1930
tại kinh đô Huế. Ông đã đoạt giải quán quân về đàn tranh với số điểm tuyệt đối 20/20, so với
giải nhì là ông Đội Trác chỉ chiếm 14,5 điểm. Thời bấy giờ các báo đã viết về
tài xuất chúng của ông - thí sinh độc nhất không phải người Huế. Tờ Báo Paris
Soir cũng phải thốt lên “Lần đầu tiên người Bình Định đàn Huế hay nhất Huế ”
Không biết tự bao giờ những âm thanh kỳ ảo
cung trầm, cung thương từ tiếng đàn ông Bảy thánh thoát nao chảy trong tôi dù
chỉ qua âm hưởng của bài thơ:
Ngồi ở Dịch đình nghe đàn tranh
(Kính
tặng Nguyễn Xuân Vinh-Bảy Thiều-
Nghệ sĩ tài hoa):
Đàn
trôi êm êm qua đêm không sương
Nghe
đàn trôi muôn lòng sôi yêu đương
Ôi
mong lung ai rung giây tâm hồn
Đời
cùng trôi cùng chơi vơi theo đàn
Trăng
nương tường cong vin khóm lê
Hương
ngưng lư đồng phong dáng nghê
Cánh
vạc lạc đàn sa mái cuốn
Con
đò lênh đênh quên bờ về
Xuyên
qua vườn gòn lòn mây thu
Xuyên
qua lầu đông thông vi vu
Đàn
trôi, đàn trôi ngưng lưng trời
Tương
tư tuông dòng chừng bao nguôi
(Xuân Khai - Bình Định 1935)
(Lầu
Dịch Đình-chỗ ấy nay là Nhà Văn Hóa thị xã An Nhơn)
Để khách quan hơn, tôi tìm
hỏi thăm những người có tuổi như nhà nghiên cứu Văn học hiện đại - Đinh Tấn Dung, NSUT Khánh
Cao cha của Nghệ sĩ nhân dân Trà Giang, nhà giáo Cao Kế, và anh chị em ở thị
trấn An Nhơn về cụ Bảy.
Khi cái tên Bảy Thiều được nhắc đến, ai cũng xuýt xoa “tiếng
đàn của ông ấy là tiếng đàn “thoát tục”, tiếng đàn “ma quái”. Giữa đêm khuya
thanh vắng, tại hiên nhà mình (số 92 Rue du Cửa Đông Bình Định), ông Bảy ngồi
đàn. Tiếng đàn vừa rung lên âm thanh trầm bỗng, nhặt khoan trong không gian,
thì không ai bảo ai, rất đông người, kể ca gia đình bề thế, hay người
nước ngoài-Ấn độ, lặng lẽ đến ngồi cạnh
nhau, chật cả ba bậc cấp Dịch Đình để thưởng thức.
Nói về cụ Bảy Thiều, ông Tôn Thất Doãn
thuật lại câu chuyện do ông
Quách Tạo, nguyên là chánh án TAND LK5 cũng là nhà nghiên cứu văn nghệ thời bấy
giờ, kể rằng:
Xuân Thiều đàn tranh giỏi và nổi tiếng từ
thời còn để chỏm nhờ có bố là danh cầm Xuân Kỷ-quê mẹ Tân An, quê nội Vĩnh Long,
một vùng đất trù phú, chịu ảnh hưởng sâu sắc nếp sống phong lưu, tài
tử. Bố của Xuân Thiều thường được các quan lớn vời về tư dinh hòa nhạc. Lúc bấy
giờ có một vị Tổng đốc mới về nhậm chức, chơi đàn cũng kha khá nhưng bản tính
tự cao, tự đại. Vị Tổng đốc ấy cao hứng mời hai cha con Bảy Thiều vào đọ tài,
xem có đúng như lời khen của giới hâm mộ không. Trong cuộc thi tài, ông Tổng
đốc chọn cây đàn tranh và mời mọi người hòa tấu một bản mở màn. Ngay từ lúc vừa
khởi tấu vài câu dạo đầu “prélude” dành cho đàn tranh, Bảy Thiều vụt đứng dậy
trước sự ngơ ngác của mọi người, lễ phép xin cáo biệt. Có một quan lớn trợn mắt
quát, hỏi tại sao vô lễ thế, cậu bé chưa kịp trả lời, cha cậu nhanh nhẹn chạy
đến bế xốc con và xin lỗi mọi người ra về. Về sau người ta mới biết lý do cậu
bé vô lễ chỉ vì cậu không chịu được thái độ “kiêu kỳ” của tân Tổng đốc khi cậu
nghe qua; thấy tiếng đàn của ông ta quá tồi.
Người ta cho rằng “Tiếng đàn ông Bảy nếu những người rành về âm nhạc, đã một lần nghe
thì không thể quên được.” Tình cờ tôi đọc được tờ “Nội san khảo cứu Văn hóa
Phương Đông số 5-2003 (9) đã thú nhận:
“Tôi là người may mắn còn sót lại cho đến hôm nay để kể lại đôi nét cảm nhận
đặc biệt của mình đã hơn một lần được thưởng thức tiếng đàn tranh do nghệ sĩ
Bảy Thiều biểu diễn… ”
Vào năm 1935, Triều đình Huế đã chọn một số
nghệ sĩ đàn ưu tú nhất để tháp tùng Ban nhạc Cung đình đi thi nhạc Huế
tại New York. Nguyễn Xuân Vinh là một trong số người được cử đi. Thật không
may, đúng lúc ấy thì vợ ông qua đời. Nỗi buồn mất vợ, nỗi buồn không được tham
gia dịp may hiếm có trong đời, khiến vết thương lòng ông rộng ra. Càng buồn ông
đàn càng hay. Nỗi buồn như luồn vào từng cung thương, cung trầm của ông khiến người
nghe tưởng mình đang nghe những lời nức nở từ thế giới bên kia vọng về. Tiếng đàn
của ông được nhiều người ngưỡng mộ, đánh giá cao trong những thập niên 50-60
thế kỷ 20.
Ngày tạ thế của danh cầm tài hoa này đã để
lại cho giới âm nhạc và người hâm mộ một mất mát lớn. Ông nghè Đào Thuyên ở
làng Biểu Chánh khóc tiễn bạn:
Bất
tại nhân gian Thập lục Huyền
Xuân
Thiều danh nhạc tứ hoa niên
Sổ
văn trích
trích
như tinh lạc
Kim
nhật do hồ tự lãng tiên
Dù quê hương An Nhơn nói riêng, Bình Định nói
chung có lỡ quên ông thì ở tận bên kia trái đất vẫn còn có người
rất trân trọng đã gìn giữ những gì ông để lại, dù rất ít
ỏi. Họ cho biết:
“Mới đây nhóm nghệ sĩ gốc Việt ở Pháp cho biết họ đã tìm
thấy trong kho lưu trữ Tư liệu nhạc cổ Đông Dương, bản nhạc của một nhạc sĩ quá
cố - đồng hương với thi sĩ Lâm Thanh Lang (Yến Lan) mà theo họ nói đã gặp nhiều
khó khăn gần 30 năm trong việc xác định tên của tác giả - đó là bản Cung Nam Oán (còn gọi là Sài Gòn Oán
khúc) ký hiệu SGOK. Bà Denise Nguyễn - thành viên quan trọng nhất của nhóm sưu
tầm cho biết: Nhờ nét “âm hưởng” trong bài thơ mang tên “Nghe đàn tranh bên
thềm Dịch Đình” của nhà thơ Yến Lan mới nhận ra bản nhạc mê ly này là của ông
Bảy Thiều
Tài sản của nhà danh cầm để lại không thể cân đo đong đếm
được, vì đến thì vô hình, đi không để lại dáng! Nhưng những gì người ta còn nhớ
về ông là đức độ và sự lao động nghiêm túc.
Thể hiện cái nhìn công tâm về lịch sử và biểu
lộ tấm lòng của người hôm nay đối với bậc tiền bối. Hy vọng rằng các nhà nghiên
cứu về danh nhân Bình Định, hãy thẩm tra, phát hiện để tôn vinh, bảo tồn những
vốn quí của quê hương, tuy muộn còn hơn không.
Nhân đây cũng xin
nói về anh La Nhiên–người con trai út của ông Bảy Thiều một chút. Tên thật anh là
Nguyễn Liên. Trong 9 năm kháng chiến, anh làm công tác phụ trách thiếu nhi. Bạn
bè anh hay gán ghép anh với cô Nha (cô có em gái tên là Trang vì quê ở Nha
Trang). Sinh hoạt cùng nhóm, thấy cô vừa xinh vừa hiền lại thông minh nên anh đem
lòng yêu cô. Song le, ba anh-nhà danh cầm nổi tiếng không thể chấp nhận, vì ba
cô Nha chỉ là một ông thợ sửa xe đạp - không môn đăng hộ đối! Nhưng
anh thường trốn cha mẹ rủ cô đi chơi Qui Nhơn, Đập Đá.
Cha anh biết, tìm cách ly tán họ. Không được gặp nhau, nỗi nhớ anh quặn cả
tim, rồi cô mắc bệnh thất
tình, rồi uống thuốc tím tự tử... Câu chuyện tình của anh và cô Nha được các
văn nghệ sĩ Bình Định bấy giờ viết thành kịch bản, lấy tên là “Chuyện tình
Liên-Nha” diễn ở thị trấn nhiều lần. Sau đó chuyện tình này được quay thành
phim tại Thành phố Marseille của Pháp.
Nghe anh kể vậy chứ tôi chưa có cơ hội
được xem!
Lâm Bích Thủy
