Phải gần 38 năm sau tôi mới có dịp gặp lại Trúc Thanh Tâm, mặc
dù có thời gian khá dài chúng tôi ở cùng chung một thành phố sau năm 1975 trước
khi anh có quyết định về Châu Đốc định cư hẳn, nhà của Trúc Thanh Tâm cũng không
xa nhà tôi mấy. Được gặp lại anh, trong một ngày xuân ấm áp ở quê nhà, bên mấy
ly bia và một dĩa khô nhỏ bên con rạch Cái Khế
nhìn ra ngoài sông gió thổi lồng lộng với dãy đèn đêm vàng hực in hình
trên bóng nước lấp loáng mới cảm nhận hết được thời gian trôi qua nhanh như một
giấc mộng. Người xưa thường nói “Bóng câu cửa sổ”, ngày trước đi học được thầy
giảng dạy cho hiểu nhưng cũng không thật để tâm lắm đến ý nghĩa sâu xa của nó,
bây giờ mới thật thấm thía “đời có bao lâu mà hững hờ”. Hai anh em ôn lại thời
còn làm văn nghệ trước 1975, hỏi thăm nhau bạn bè văn nghệ xưa ai còn ai mất mà cảm xúc khôn nguôi. Gặp lại Trúc Thanh Tâm,
có dịp đọc lại thơ anh trên các trang mạng cảm giác đầu tiên của tôi là anh vẫn
giữ được những tình cảm chân thật, sâu lắng và có thể nói là vẫn thủy chung,
tha thiết với tình yêu quê hương, với những kỷ niệm một thời đi học và những mối
tình đâu đó chợt đi qua trong tâm hồn nhà thơ, có điều nó đã được nâng lên ở một
cấp độ cao hơn, tinh tế hơn và cũng thật hơn. Thơ anh viết gần như tự nhiên, gần
gủi với cuộc sống, những câu thơ viết cho bạn bè, người thân, và cho những người
tình không quen biết đều thấm đượm sự chân tình, giàu cảm xúc hình ảnh, xen lẩn
những lời thơ hóm hỉnh đáng yêu, đời thường không cường điệu, chính vì thế làm
cho người đọc thơ anh cảm thấy thích thú như thấy trong bài thơ anh đâu đó có mình
trong đó. Tôi có đọc một số comment của một số độc giả trẻ trên blog Trăng Nguyên
Thủy của anh bày tỏ sự ái mộ và có bạn lại hỏi khéo nhà thơ chừng nào in thơ để
được đăng ký là một trong những người ủng hộ đầu tiên thì cũng đủ thấy thơ Trúc
Thanh Tâm đã thật sự có chổ đứng vững vàng trong lòng người yêu thơ.
Chẳng hạn như trong bài Ví Dụ có những câu thơ làm người đọc
bật cười trước lời tỏ tình như một ví dụ ướm thử để khỏi đau lòng, bất ngờ khi
bị người đẹp từ chối và sự trả lời rất ngây thơ nhưng cũng rất chân thật dễ thương
trước một thực tế khá phũ phàng của cuộc sống:
Cứ là ví dụ, vợ chồng
Đừng nghe thiên hạ dối lòng, bán
mua
Nhỏ cười chúm chím, mây mưa
Sống cùng thi sĩ vẽ bùa, ăn thơ.
Một bài thơ khác “Chuyện cổ tích” mà anh ký tặng tôi khi anh về Cần Thơ mới đây
cuối tháng 9 vừa rồi, khi ngồi cùng nhau bên tiệc rượu nhỏ anh, tôi, Trần Duy
Cang đã cùng ôn lại những kỷ niệm làm văn nghệ thời đó, cũng có những đoạn thơ đáng
yêu như thế:
Trệt đất xuống cho mát trời ông
địa
Nước mắt quê hương uống thét phát
ghiền
Mấy thằng nam đừng chơi gian lận
Lót long đền, phái nữ họ ghen!
Món dân dã, lai rai tới bến
Đâu ở đâu, lại giống xứ mình
Trước khi chết còn xuống câu vọng
cổ
Bạn ta cười, vỗ vế, y kinh!
Và rồi anh cũng nhận ra cuộc đời vốn dĩ cũng chỉ là phù du,
ngắn ngủi thì chúng ta hãy xem như là một “Chuyện cổ tích”, có lẽ Trúc Thanh Tâm
muốn thế và anh cũng mong bạn bè anh nghĩ thế.
Mấy chục năm, biết trên biết dưới
Có chìm xuồng cũng hú hí cho vui
Hương một thuở nghe còn thơm phức
Nhằm nhò gì, chuyện cổ tích, trời
ơi!
Nhưng ở đây tôi muốn nhắc đến thơ anh ở một bình diện khác: Một
Trúc Thanh Tâm với nỗi khắc khoải khôn nguôi về tình yêu quê hương trong những
bài thơ thời chiến trước 1975.
Thời ấy chúng tôi yêu văn nghệ, thích làm thơ viết văn và tự
tìm đến nhau một cách vô tư, trong veo không vướng bận những ganh đua vẩn tục
thường tình. Anh lớn hơn tôi mấy tuổi, khi tôi bước vào giảng đường đại học thì
anh đã là người lính trong thời chiến nhưng không vì thế giữa chúng tôi có sự
ngăn cách. Tôi không nhớ quen anh từ lúc nào nhưng có lẽ từ lúc gặp nhau trong
buổi ra mắt tập thơ Như Lá Me Sầu của Mặc Uyên Thi(tên thật Trương Chí Tiến,
sau nầy là giảng viên Đại Học Cần Thơ) ở một quán cà phê ở đường Mạc Tử Sanh
khoảng năm 69-70 gì đó. Lúc ấy anh cùng với Mặc Uyên Thi lập nhóm Hoa Thời Gian
và hoạt động khá đều trên báo chí, sau đó không lâu anh hợp nhất với Trần Duy
Cang( còn có bút danh Nguyên Thy Hồng), Trần Hòa Nhã thành lập nhóm Trăng Nguyên
Thủy. Đây có lẽ đây là thời kỳ nhóm Trăng Nguyên Thủy hoạt động sôi nổi nhất, lúc
ấy anh có gởi tặng tập thơ của nhóm lúc đó qui tụ thêm được một số bạn thơ sinh
viên như Lê Vũ Hùng, Nguyễn Thanh Hùng, Hồ Ngọc Ẩn, Bùi Thị Sại. Rất tiếc sau năm
1975 những tập thơ ấy tôi không còn giữ được.
Tuy không hoạt động văn nghệ chung nhóm với anh nhưng chúng tôi vẫn chơi
với nhau thật thân tình, gần gủi. Còn nhớ thời kỳ ấy văn nghệ miền Tây phát triển
một cách tự phát nhưng không gì thế mà không có sự gắn kết với nhau. Ở Vĩnh
Long có thi văn đoàn Áng Thơ Đêm của Trần Mộng Hoàng, Mỹ Tho có Văn nghệ Mây Đỉnh
Cao của Thanh Uyên Vũ…, chúng tôi đều có liên hệ, trao đổi. Làm sao quên được những
kỷ niệm một thời làm văn nghệ thuở ấy, lúc Trần Mộng Hoàng ra mắt tạp chí Tham
Dự số 1 khoảng năm 70, tôi cùng Trúc Thanh Tâm, Trần Duy Cang, Lê Vũ Hùng, sau
nầy là thứ trưởng Bộ Giáo Dục-Đào Tạo (đã mất) đã qua dự, chúng tôi có dịp quen
thêm các nhà văn nhà thơ như Việt Chung Tử, Mai Trúc Linh….Còn nhớ giữa trưa nắng
chói chang, chúng tôi với hai chiếc honda cà tàng đến Tam Bình thăm Mai Trúc
Linh, lúc bấy giờ đang là phó quận. Con đường vào quận vắng vẻ, ruộng đồng xác
xơ mà ai cũng biết là không nên qua lại
sau 5,6 giờ chiều vì có thể một viên đạn lạc nào đó găm vào mình và mãi mãi ta
không biết viên đạn đó xuất phát từ đâu, bên nầy hay bên kia. Chiến tranh thời ấy
khốc liệt như vậy. Nói như thế để thấy được niềm say mê gặp gỡ, giao lưu văn
nghệ của chúng tôi lúc ấy mạnh mẽ như thế nào.
Chúng tôi cũng thường đọc thơ nhau khi bài được đăng trên báo.
Ở Trúc Thanh Tâm tôi nhớ nhất là những bài thơ của anh đăng trên nhật báo Tin Sáng
lúc bấy giờ. Phải nói rõ thêm nhật báo Tin Sáng thời ấy là một tờ báo đối lập với
chính quyền Sài Gòn lúc bấy giờ do dân biểu Ngô Công Đức đứng tên, tôi và anh đều
có bài cộng tác ở trang Thơ Thời Chiến do dân biểu Kiều Mộng Thu phụ trách. Thơ
anh xuất hiện khá đều đặn. Điều đó cũng dễ hiểu, bấy giờ anh là nhà thơ mặc áo
lính nên không khí, hơi thở chiến tranh, tình yêu quê hương và những nỗi xót xa
trước cuộc chiến được anh tiếp cận, thể
hiện khá rõ nét.
Mặc dù lúc ấy tôi đã vào đại học , thường làm thơ tình học trò nhiều hơn là những
loại thơ khác, nên thơ chưa cảm nhận gì nhiều về sự khốc liệt của chiến tranh
nhưng tôi lại thích đọc thơ của những nhà thơ mặc áo lính lúc bấy giờ như Du Tử
Lê, Trần Hoài Thư, Luân Hoán, Trần Dzạ Lữ, Hồ Chí Bửu, Phù Hư, Kim Tuấn… nên
sau nầy tôi có dịp so sánh thơ anh gần gũi với thơ Kim Tuấn hơn cả. Sự khốc liệt,
trần trụi, tàn nhẫn đôi khi tuyệt vọng trước một cuộc chiến mà hai tiếng hòa bình hình như còn quá xa vời
thể hiện rõ nét ở thơ của Hồ Chí Bửu, Trần Dzạ Lữ, Du Tử Lê; nhuốm màu quan tái
như các bài Ngậm thẻ qua sông, Đồn sơn yểm, Quân bộ khúc của Phù Hư; cao ngạo
ngang tàng coi đó như trò đùa của con tạo, rong chơi cùng vũ khí như trong thơ
của Luân Hoán. Ở thơ Kim Tuấn nhất là những bài thơ khi ông còn là lính đồn trú ở Pleiku, nỗi xót xa về cuộc chiến như một vết
sẹo đau buồn không tránh được nó phảng phất ăn sâu vào tâm hồn nhà thơ:
Tôi đã đi qua bao nhiêu xóm làng
Trong thời chiến tranh mấy lần
xuôi ngược
Lửa đỏ đồng hoang người chết bên
đường
Máu thẩm bên bờ ruộng đất quê
hương
Tháng giá mùa đông không còn áo
mặc
...
Tôi đã đi qua bao nhiêu xóm làng
Câu chuyện mười năm buồn như cắt
ruột
Lửa ngày xưa cháy quê hương.
(Kim Tuấn-Lửa đỏ mười năm)
Thì ở trong thơ Trúc Thanh Tâm cuộc chiến cũng đồng nghĩa với
chết chóc, với đau thương, mất mát không có gì có thể bù đắp, thay thế được:
Như Việt Nam nầy ngày
tháng đau thương
Như ta một lần rồi cũng bỏ trường
Như thầy của ta bỏ màu áo đạo
Như bạn bè ta chết giữa thê lương
!
Nên ta bây giờ ghét kẻ cuồng
ngông
Nhìn máu Việt Nam chảy đỏ
theo sông
Nhìn từng lớp xương, nhìn từng
xác thịt
Nhìn từng mái đầu chít vội khăn
tang !
Hăm ba tuổi đời, ta vẫn là ta
Việt Nam vẫn thêm hận tủi chan hòa
Ta thấy cổ truyền Á Đông như mất
Lỡ nhận kiếp người đành nhận xót
xa !
(Một trái tim-1970)
Hay trong một bài thơ khác, Trúc Thanh Tâm cho ta thấy một hình
ảnh quê hương với những cảnh đời bất hạnh,
mà người ta cố tình phung phí máu xương như một món hàng rẻ mạt:
Buổi sáng qua đường gặp người ăn xin
ViệtNam đau thương, Việt Nam tội tình
Thế kỷ hai mươi, con người tranh sống
Thành phố Sài Gòn mọc nhiều building !
Việt
Thế kỷ hai mươi, con người tranh sống
Thành phố Sài Gòn mọc nhiều building !
Chiến cuộc kéo dài, người bỏ nhau đi
Đứa trẻ không cha lúc mới chào đời
Nước mắt mẹ rơi, nồi da xáo thịt
Những dòng sông buồn có những thây trôi !
Ta khóc cho người, ta khóc cho ta
Khóc cho ViệtNam
hận tủi chan hòa
Em hãy lớn khôn để mà hiểu rõ
Cuộc đời không ngoài hình thức đám ma !
Đói rách vẫn còn triền miên đó em
Hãy nhớ nghe em đừng có sai lầm
Dù cho người đời bon chen đến mấy
Xin nhớ một điều, linh hồn ViệtNam
!
Xa xí phẩm nào rẻ như máu xương
Em hãy về đốt một nén hương
Cho người đã chết và đang chết
Giọt máu ViệtNam
định nghĩa chiến trường !
Đứa trẻ không cha lúc mới chào đời
Nước mắt mẹ rơi, nồi da xáo thịt
Những dòng sông buồn có những thây trôi !
Ta khóc cho người, ta khóc cho ta
Khóc cho Việt
Em hãy lớn khôn để mà hiểu rõ
Cuộc đời không ngoài hình thức đám ma !
Đói rách vẫn còn triền miên đó em
Hãy nhớ nghe em đừng có sai lầm
Dù cho người đời bon chen đến mấy
Xin nhớ một điều, linh hồn Việt
Xa xí phẩm nào rẻ như máu xương
Em hãy về đốt một nén hương
Cho người đã chết và đang chết
Giọt máu Việt
(Giọt máu Việt Nam-1970)
Để thấy được phút giây đợi chờ ngày đất nước ngưng tiếng súng, quê hương ruộng đồng
thôi máu chảy, xác xơ nó thiêng liêng mầu nhiệm đến mức nào, nó như òa vỡ ra như
ngọn lửa hòa bình bùng cháy trong tim mỗi người:
Ta cũng một lần nói tiếng thủy chung
Yêu em nghe sao đau khổ tột cùng
Rách nát quê hương, một dòng máu chảy
Ta ở bên nầy, em bên kia sông !
Yêu em nghe sao đau khổ tột cùng
Rách nát quê hương, một dòng máu chảy
Ta ở bên nầy, em bên kia sông !
………
Đời còn được gì sau những bình minh
Bao người đấu tranh, nào phải tội tình
Tham vọng điên cuồng mà em thấy đó
Đất nước mình nghèo nhưng giàu những lương tâm !
Em hãy bây giờ gần lại anh hơn
Để thấy trong nhau giọt nước mắt buồn
Để thương người sống không về nữa
Đất trổ hoa màu dù lắm mưa bom !
Ta cũng một lần nói tiếng yêu em
Ta cũng một lần nghe những khát thèm
Ta cũng một lần nghe người tự thú
Ngọn lửa hòa bình cháy mãi trong tim !
Bao người đấu tranh, nào phải tội tình
Tham vọng điên cuồng mà em thấy đó
Đất nước mình nghèo nhưng giàu những lương tâm !
Em hãy bây giờ gần lại anh hơn
Để thấy trong nhau giọt nước mắt buồn
Để thương người sống không về nữa
Đất trổ hoa màu dù lắm mưa bom !
Ta cũng một lần nói tiếng yêu em
Ta cũng một lần nghe những khát thèm
Ta cũng một lần nghe người tự thú
Ngọn lửa hòa bình cháy mãi trong tim !
(Phút Đợi Chờ-1970)
Anh mơ ước được tay nắm lấy bàn tay, hình dung một đất nước
hòa bình như thế nào và tình yêu như ngọn lửa hồng được nhóm lên trong đêm đông
giá rét làm ấm lòng đôi trai gái bền bĩ chờ nhau qua những năm tháng chiến
tranh đẹp biết bao:
Hành
trang anh còn nặng tình xứ sở
Những tủi hờn, những kỷ niệm chưa vơi
Nên tình em, anh vẫn chưa ngỏ ý
Sợ mai kia, em lỡ mất cuộc đời !
Em có nghe trong nỗi sầu con gái
Trời mùa đông, ai nhóm bếp lửa hồng
Đất mẹ ơi, còn hai miềnNam ,
Bắc
Một chiếc cầu thương nhớ một bến sông !
Anh còn gì, những tháng ngày cơm áo
Em được gì, những kiến thức bán mua
Trong can qua, người giành nhau sự sống
Thương nhau hơn giữa xã hội lọc lừa !
Anh hình dung một hòa bình mai mốt
Khi chiến tranh thật sự đã an bày
Anh trở về với tình anh buổi trước
Em thẹn thùng, tay nắm lấy bàn tay !
Những tủi hờn, những kỷ niệm chưa vơi
Nên tình em, anh vẫn chưa ngỏ ý
Sợ mai kia, em lỡ mất cuộc đời !
Em có nghe trong nỗi sầu con gái
Trời mùa đông, ai nhóm bếp lửa hồng
Đất mẹ ơi, còn hai miền
Một chiếc cầu thương nhớ một bến sông !
Anh còn gì, những tháng ngày cơm áo
Em được gì, những kiến thức bán mua
Trong can qua, người giành nhau sự sống
Thương nhau hơn giữa xã hội lọc lừa !
Anh hình dung một hòa bình mai mốt
Khi chiến tranh thật sự đã an bày
Anh trở về với tình anh buổi trước
Em thẹn thùng, tay nắm lấy bàn tay !
(Tay Nắm Bàn Tay-1971)
Tôi biết ở nước ngoài có một nhà văn, nhà thơ nổi tiếng lúc
còn ở Việt Nam tập hợp những bài thơ tình miền Nam thời chiến in thành tuyển tập,
trong nước không biết có nhà nghiên cứu, biên khảo văn học nào chú ý đến mảng đề tài nầy không, nếu có một
ngày đẹp trời nào đó tuyển thơ “THƠ MIỀN NAM THỜI CHIẾN” ra mắt thì Trúc Thanh
Tâm xứng đáng có mặt trong tác phẩm đó và tôi hy vọng ngày đó không còn xa nữa.
Bên bờ sông Hậu, tháng 11/2013
NGUYỄN AN BÌNH
.jpg)
