TÊN LÀNG TRONG TÂM THỨC NGƯỜI QUẢNG TRỊ - Nguyễn Khắc Phước - Hình: Tran Dang Mau sưu tầm.

TÊN LÀNG TRONG TÂM THỨC NGƯỜI QUẢNG TRỊ

Trong làn sóng sắp xếp, sáp nhập các đơn vị hành chính cấp xã gần đây, không ít tên làng, tên xã lịch sử tại Quảng Trị – cũng như nhiều vùng quê khác trên khắp Việt Nam – đã dần khuyết bóng trên bản đồ hành chính mới. Những cái tên quen thuộc gắn liền với bao thế hệ, từ tờ giấy khai sinh đến tấm bưu thiếp, nay chỉ còn nằm trong hoài niệm.

Tuy nhiên, địa danh hành chính có thể thay đổi theo yêu cầu phát triển của thời đại, nhưng “hồn làng” – nơi kết tinh của lịch sử mở đất, văn hóa, tập tục và tình máu mủ ruột rịt – thì không dễ gì bị xóa nhòa.

1. Nguồn gốc tên làng: Dấu ấn mở đất vùng Ô Châu

Quảng Trị – vùng đất đầu cầu của dải đất miền Trung, nằm trong vùng đất Ô Châu xưa – là nơi giao thoa và tiếp biến văn hóa mạnh mẽ. Nguồn gốc tên các làng quê ở Quảng Trị phản ánh rõ nét tiến trình khai sơn phá thạch của người Việt từ xứ Thanh - Nghệ tiến về phương Nam từ thế kỷ XIV–XVII.

• Tên làng gắn liền với ước vọng hòa bình, hưng thịnh: Rất nhiều làng cổ ở Quảng Trị được đặt tên bằng những từ Hán-Việt mang ý nghĩa tốt đẹp. Ví dụ như Bích La (ngọc bích xanh mướt, tươi tốt), Gia Đẳng (gia đình, dòng họ dâng cao, phát triển), An Đôn, Đại An (sự bình an, vững bền).
• Tên làng gắn với địa danh, sản vật hoặc nghề nghiệp: Những tên gọi nôm na như Làng Cát, Chợ Sãi, Làng Vôi hay các tên làng gắn với sông nước như Đông Hà, Cửa Tùng lại xuất phát từ chính đặc điểm tự nhiên, vị trí địa lý hay sinh kế truyền thống của cư dân bản địa.

Mỗi cái tên không đơn thuần là một danh từ để gọi, mà là tấm "thẻ căn cước" ghi dấu công ơn của các vị Tiền hiền, Hậu hiền – những người đã dũng cảm dắt díu con cháu vào vùng đất mới "họa sơn hãi thủy" để lập làng, dựng nghiệp.

2. Văn hóa, tập tục và những mối quan hệ trong làng quê Quảng Trị

Xã hội làng quê Quảng Trị mang đầy đủ những đặc trưng tiêu biểu của làng xã Việt Nam truyền thống, nhưng đồng thời cũng mang đậm bản sắc riêng biệt của vùng đất giàu bản lĩnh và gian lao.

Quan hệ huyết thống và tâm thức "Đồng dòng, chung họ"

Ở Quảng Trị, mối quan hệ họ hàng, dòng tộc cực kỳ khăng khít. Trong một làng thường có nhiều họ lớn (Nguyễn, Lê, Trần, Hoàng/Huỳnh, Phan...), mỗi họ lại chia thành các Chi, Phái.

• Nhà thờ họ (Tộc đường): Là trái tim tâm linh của dòng họ. Dù đi đâu về đâu, ngày giỗ Tổ (Giỗ Họ), con cháu khắp nơi đều thu xếp trở về.
• Tập tục Gia phả: Lịch sử dòng họ được ghi chép cẩn thận. Quan hệ huyết thống quyết định đến cách xưng hô, cư xử và tinh thần "một giọt máu đào hơn ao nước dã". Sự tương trợ giữa các gia đình trong cùng dòng họ khi có biến cố, hoạn nạn hay hỉ sự là nét đẹp văn hóa ăn sâu vào máu thịt.
• Quan hệ hôn nhân: Các họ tộc trong làng đều có quan hệ hôn nhân qua nhiều đời, nhiều thế hệ. Bà con trong làng đều là bà con nội hoặc ngoại với nhau.  Mỗi khi nhà ai có đám, tiệc, tất cả mọi người trong làng đều đến dự.  

Văn hóa tâm linh và tín ngưỡng cộng đồng

• Lễ Tế Thu / Lễ Kỳ Yên: Hằng năm, các làng quê Quảng Trị đều tổ chức lễ tế Đình làng để tạ ơn Bổn Cảnh Thành Hoàng và các vị Tiền hiền. Đây là dịp để toàn thể dân làng tụ họp, không phân biệt giàu nghèo.
• Tín ngưỡng thờ Thần và Mẫu: Sự hòa quyện giữa tín ngưỡng thờ thần sông, thần núi, thờ cá Ông (ở các làng chài ven biển như Cửa Tùng, Mỹ Thủy) với thờ Mẫu Thiên Y A Na tạo nên một không gian văn hóa tâm linh vừa linh thiêng, vừa gần gũi.

Mối quan hệ "Tình làng nghĩa xóm"

Bên cạnh quan hệ huyết thống theo chiều dọc, quan hệ xóm giềng theo chiều ngang (Xóm, Phe, Giáp) tạo nên sức mạnh đoàn kết cộng đồng. Mối liên kết này thể hiện rõ nhất qua:

• Tục hoán công (đổi công): Giúp nhau mùa cấy, mùa thu hoạch.
• Chia sẻ ngọt bùi: "Bát canh rau ngót nghĩa tình", "con cá tươi vừa kéo dưới sông lên" đều được chia sẻ qua bờ rào dâm bụt.
• Văn hóa ẩm thực đậm đà: Rượu Kim Long, ớt bột Hải Lăng, bánh lọc, bánh nậm... những món ăn giản dị nhưng chứa đựng cả sự tảo tần, khéo léo của người phụ nữ quê Trị Thiên.

3. Thách thức khi mất tên làng trong làn sóng sáp nhập

Khi các xã cũ hợp nhất thành đơn vị hành chính mới, việc lựa chọn một tên gọi chung thường dẫn đến hệ quả là tên của một số làng, xã lâu đời phải lui vào lịch sử. Sự thay đổi này mang lại không ít trăn trở:

• Sự hụt hẫng về mặt ký ức: Tên làng là sợi dây kết nối thế hệ hiện tại với tổ tiên. Mất tên làng trên giấy tờ khiến nhiều người già cảm thấy như mất đi một phần ký ức, một phần danh xưng tự hào.
• Nghịch lý về di sản: Nhiều làng nghề truyền thống, danh nhân lịch sử hay di tích gắn liền với cái tên cụ thể. Khi tên làng không còn trên bản đồ hành chính, việc bảo tồn và quảng bá di sản văn hóa gặp không ít khó khăn.

• 

4. Giải Pháp: Để giá trị tên làng vẫn mãi bền lâu

Mất tên làng trên giấy tờ hành chính không có nghĩa là xóa bỏ làng trong đời sống văn hóa. Lịch sử Việt Nam đã chứng minh, làng xã có sức sống vô cùng dai dẳng. Để những giá trị văn hóa, tập tục và tình nghĩa làng quê Quảng Trị không bị lãng quên, chúng ta cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp:

1. Bảo tồn địa danh trong đời sống dân gian và không gian sinh hoạt

• Giữ nguyên tên làng trong sinh hoạt cộng đồng: Dù tên xã mới là gì, tên các làng cổ (thôn, xóm) vẫn nên được giữ nguyên trong tên gọi của các Đình làng, Nhà thờ họ, Chợ làng, Cổng làng.
• Viết Địa chí làng và Số hóa ký ức: Mỗi làng nên khuyến khích các trí thức, người cao niên ghi chép lại Địa chí làng (lịch sử hình thành, các dòng họ, phong tục, lễ hội, các câu chuyện dân gian). Hiện nay, việc ứng dụng công nghệ số để làm "Bản đồ di sản làng" hay số hóa gia phả là hướng đi rất hiệu quả.

2. Phát huy vai trò của nhà thờ họ và các lễ hội truyền thống

• Duy trì Lễ Tế Đình và Giỗ Họ: Đây chính là "sợi dây tâm linh" bền chặt nhất. Dù địa giới hành chính thay đổi, ngày giỗ Tổ, ngày tế Thu vẫn là thời điểm để con cháu tìm về nguồn cội, ôn lại lịch sử của làng và dòng họ.
• Trao truyền cho thế hệ trẻ: Tổ chức các buổi sinh hoạt truyền thống tại Đình làng, dạy cho thanh thiếu niên hiểu về nguồn gốc làng mình, về ý nghĩa của từng câu hoành phi, câu đối trong Nhà thờ họ.

3. Quy hoạch không gian văn hóa "Làng trong xã mới"

• Bảo tồn các kiến trúc làng cổ: Giữ gìn cây đa, bến nước, sân đình, cổng làng, các giếng cổ... Đây là những di sản vật thể trực quan nhất nhắc nhở về sự tồn tại của làng.
• Kết hợp bảo tồn với du lịch trải nghiệm: Quảng Trị có thể phát triển các tour du lịch văn hóa làng quê, làng nghề (như làng đúc đồng Phường Đúc, làng nón, làng dệt...), lấy chính câu chuyện lịch sử của làng làm giá trị thu hút du khách.

4. Đặt tên công trình công cộng theo tên làng cũ

• Chính quyền địa phương khi quy hoạch các công trình mới như: trường học, công viên, cầu, đường phố, nhà văn hóa có thể lấy tên của các làng cổ đã bị giải thể để đặt tên. Đây là cách "sống lại" tên làng vô cùng văn minh và bền vững trong không gian hiện đại.

Lời Kết

Tên làng trên giấy tờ hành chính chỉ là một ước lệ quản lý của nhà nước trong từng thời kỳ lịch sử. Nhưng Làng trong tâm thức người Việt là một thực thể văn hóa, tâm linh vô hình nhưng vô cùng mạnh mẽ.

Người Quảng Trị – với bản tính kiên cường, trọn nghĩa trọn tình – dù ở đâu, dù tên xã tên làng trên bản đồ có đổi thay, thì trong tâm khảm của họ, tiếng gọi "Tôi là người làng Bích La", "Tôi là con cháu làng Kim Long" vẫn sẽ luôn vang vọng. Giữ được nếp nhà, giữ được tình làng nghĩa xóm, giữ được lòng kính thờ tổ tiên – đó chính là cách bền vững nhất để "hồn làng" Quảng Trị sống mãi với thời gian.

HÌNH CỔNG LÀNG QUẢNG TRỊ TỪ FACEBOOK CỦA ANH TRAN DANG MAU

Anh Tran Dang Mau sưu tập số lượng khá nhiều hình cổng các làng ở Quảng Tri. Bên cạnh mỗi hình cổng làng, anh có thêm một vài dòng thông tin về vị trí và đặc điểm của làng. Mời quý bạn bấm vào liên kết dưới đây để mở trang FaceBook của anh Tran Dang Mau.

https://www.facebook.com/trandang.mau