Văn Nghệ Quảng Trị

Monday, January 14, 2013

“NƠI ẤY BỐN MÙA, NƠI ẤY MỘT TRÁI TIM” - Võ Thị Như Mai bình thơ Nguyễn Ngọc Hưng

Nói đến Quảng Ngãi, người ta nghĩ ngay đến nghề trồng mía và những sản phẩm từ đường mía nổi tiếng lâu đời, như câu ca dao:

Ai về Quảng Ngãi quê ta

Mía ngon, đường ngọt, trắng ngà dễ ăn

Mạch nha, đường phổi, đường phèn

Kẹo gương thơm ngọt ăn quen lại ghiền.

Không chỉ có đường, đặc sản Quảng Ngãi còn có cây quế:

Ai về Quảng Ngãi

Cho tôi gởi ít tiền

Mua giùm miếng quế lâu niên

Đem về trị bệnh khỏi phiền bà con.

Cây mía và cây quế giống nhau ở chỗ chúng không cho trái nhưng thân của chúng lại chắt lọc và tích tụ những chất tinh khiết quý giá, ngọt và thơm.

Muốn có sản phẩm từ cây mía, cây quế, người Quảng Ngãi phải bỏ công cày cuốc, trồng tỉa, chăm bón trên đất đai cằn cỗi và khô nóng và rồi phải qua chế biến công phu mới tạo ra được sản phẩm - đó là một quá trình khó nhọc, đổ mồ hôi sôi nước mắt, đòi hỏi cả sự khéo léo của đôi tay và cả trí tuệ nữa.

Đặc điểm sự hình thành của đường trong thân cây mía, tinh dầu trong thân cây quế và đặc điểm của lao động để làm ra sản phẩm từ đường và quế, thực phẩm có nhiều đường và thuốc chửa bệnh có nhiều quế chắc chắn ảnh hưởng đến tính cách của người Quảng Ngãi, ảnh hưởng đến nếp suy nghĩ, cách ứng xử, tình cảm của họ đối với lao động, thiên nhiên và cộng đồng. Và chắc chắn ảnh hưởng đến thơ văn của họ nữa.

Quảng Ngãi không chỉ nổi tiếng về đường và quế mà còn là sinh quán của nhiều nhà thơ lớn của dân tộc như Bích Khê, Tế Hanh, Thanh Thảo, Lâm Anh, Nguyễn Trung Hiếu, Xuân Thới, Khắc Minh, Nguyễn Tấn On ... và trẻ hơn, ở độ tuổi trung niên, có Đinh Tấn Phước, Mai Bá Ấn, Nguyễn Ngọc Hưng ... Ngôn ngữ thơ của họ phản ánh sức sáng tạo tự thân và lao động nghệ thuật công phu để cho ra những vần thơ giàu chất suy tư và thắm đẩm tình người.

Trong số những nhà thơ trung niên đang sáng tác mạnh, Nguyễn Ngọc Hưng là người được biết đến nhiều nhất không chỉ vì tình trạng sức khỏe khiến anh phải nằm một chỗ, số tập thơ in riêng của anh nhiều hơn những nhà thơ khác, số giải thưởng đồ sộ của anh, mà còn vì cuộc sống của anh hoàn toàn chỉ dành cho thơ, sống chỉ để làm thơ. Cuối năm 2012, anh đã cho in tập thơ thứ 11 của mình: Bài Ca Con Dế Lửa. Tập thơ gồm có 99 bài thơ và 13 bài bình luận, được phát hành đầu năm 2013, đúng vào dịp kỷ niệm 20 năm kể từ ngày anh xuất bản tập thơ đầu tiên: Cầm Sợi Gió Trên Tay, 1993.

VNQT hân hạnh được nhà thơ Nguyễn Ngọc Hưng tặng tập thơ Bài Ca Con Dế Lửa gởi từ Hà Nội.

Chân thành cám ơn nhà thơ Nguyễn Ngọc Hưng và NXB Kim Đồng và xin trích đăng bài bình thơ của Võ Thị Như Mai, một nhà thơ nữ gốc Việt đang định cư tại Úc. Mời các bạn cùng đọc.

Từ trái: Các nhà thơ: Đinh Tấn Phước, Nguyễn Ngọc Hưng, Võ Thị Như Mai

VÕ THỊ NHƯ MAI

“NƠI ẤY BỐN MÙA, NƠI ẤY MỘT TRÁI TIM”

Mùa đông năm nay ở Tây Úc kéo dài quá chừng. Những ngày đông lê thê cũng có thể do cảm nhận của riêng tôi, do cái ho hen sổ mũi ào ào đến rồi chậm chạp bò đi dăm lần bảy lượt của cậu con trai yêu dấu, do tôi quá bận rộn để đi ra ngoài ngắm những thảm hoa dại nở rộ trên khắp tiểu bang. Thời tiết ở đây cũng hơi trái khoáy. Trong khi tôi thường rên rỉ với bạn về cái lạnh thấu xương, về làn môi nức nẻ thì ở Hà Nội, các cô gái duyên dáng đang tung tăng trong váy hoa giữa khí trời nắng trong.

Qua tháng chín, trời ấm dần lên. Tôi mang những chiếc áo dày xù xì cất vào nhà kho và sắp xếp lại những bộ đồ nhẹ nhàng, dễ chịu cho gia đình. Thế nhưng lòng tôi vẫn trĩu nặng một cảm giác buồn lây lất khó mà diễn tả được. Ở bên nhà lũ lụt triền miên hết miền quê này đến vùng đất khác, hết Quảng Bình lụt cục bộ đến Quảng Trị vỡ hai đoạn đê, hết bùn đỏ ở Cao Bằng đến những băn khoăn về dự án bauxite ở Tây Nguyên.

Ôi chao, cái guồng máy xã hội vẫn vận hành, vẫn quay, vẫn chống chọi với thiên tai, giông gió, vẫn luôn có kẻ vui như hội, và vẫn có người sầu muôn nơi. Tôi thường hay mè nheo với bạn và thích được nghe bạn nói chuyện thời sự. Bạn bảo, tôi nói chuyện cho cô biết tin tức để mà cập nhật thôi, chứ cô buồn rầu thì cũng không giải quyết được gì, nhưng mà tôi nói cho cô hay, xung đột và những muộn phiền trong xã hội là điều không thể nào tránh khỏi, nhưng đất nước vẫn đang mở cửa và đang đi lên, vẫn rực rỡ trong mùa lễ hội, vẫn giữ được phong thái đặc trưng của mỗi vùng mỗi miền và con người vẫn không ngừng thi đua, học hành, phát kiến. Bạn còn cao hứng đọc cho tôi nghe một bài thơ rất dài của tác giả Nguyễn Ngọc Hưng mà bạn yêu mến: “Nơi ấy bốn mùa nơi ấy một trái tim”. Bài thơ bắt đầu thế này:

Nơi ấy có mùa hạ

Ngan ngát sen thơm

Ngực gió phập phù

Nơi ấy có mùa thu

Bảng lảng sương mù

Nồng nàn hương sữa

Nơi ấy có mùa đông

Run run lá bàng thắp lửa

Thấp thoáng bóng ai nép mình bên cửa

Nghe gió mùa thắc thỏm đợi tình nhân

Nơi ấy có mùa xuân

Nô nức đào son, quất vàng, mai trắng

Chảy như sông lặng như hồ sâu lắng

Đi hết ngày chưa hết một chợ hoa

Nơi ấy có ngàn năm suy- thịnh, chiến- hoà

Máu đỏ nên sông

Xương chồng nên núi

Có thuở xênh xang có khi lầm lũi

Vẫn hào hoa thanh lịch “nhất kinh kỳ…”

Hoá ra bạn đang mơ màng về Hà Nội có bốn mùa rõ rệt với “sen thơm”, “hương sữa”, “lá bàng”, “đào son”, “mai trắng”; Hà Nội của những ký ức bi hùng không thể nào phai, Hà Nội với đại lễ ngàn năm diễn ra sôi động và Hà Nội “thanh lịch” gợi mở cảm hứng cho biết bao thi nhân. Câu chuyện của chúng tôi lần nào cũng thế, loay hoay mãi rồi cũng hướng về nơi ấy. Tôi yêu Hà Nội qua tình yêu thiêng liêng của bạn dành cho miền đất này, qua những bài hát làm đắm say lòng người, qua những bài cảm nhận của những người sống trong lòng Hà Nội và những người đi xa. Một đồng nghiệp của tôi đã đến Hà Nội đến ba lần. Cô ấy bảo rằng dự định của hai lần sau là đi Singapore và Hong Kong thôi, nhưng lần nào cũng “ghé lại” Hà Nội và ở lại đó đến bốn, năm ngày. Tôi chưa từng được đến đó chỉ vì Quảng Trị thường giữ chân tôi lâu trong những dịp hiếm hoi về thăm quê.

Bạn đọc bài thơ này mà như hát. Qua điện thoại, tôi có thể hình dung bạn đang nhắm mắt đắm mình vào trong từng con chữ và thế giới cảm xúc về thiên nhiên đất trời, hoà nhịp vào mạch ngầm cảm hứng của bài thơ với những hình ảnh về ấn tượng của một Hà Nội vô cùng thân thương. Tác giả phải là người có một trái tim thổn thức và một tâm hồn lắng đọng mới có thể vẽ lên một bức tranh Hà Nội qua những hình ảnh đặc trưng và thổi vào những hình ảnh này hồn thơ man mác bằng những từ luyến láy gợi cảm như thế: “ngan ngát”, “phập phù”, “bảng lảng”, “nồng nàn”, “run run”, “thấp thoáng”, thắc thỏm”, “nô nức”, “xênh xang”. Nghệ thuật sử dụng từ láy ở đây không những diễn đạt được sắc thái cảnh vật mà còn biểu lộ rõ nét tâm trạng con người.

Tổ tiên tôi từ nơi ấy ra đi

Khai khẩn đất đai, mở mang bờ cõi

Nắng gió tha phương dẫu ít nhiều lai pha giọng nói

Hát về đất nước quê hương chưa lệch chuẩn bao giờ

Một cuốn sách phát hành gần đây có tựa đề “Ngôn ngữ văn hóa Thăng Long – Hà Nội 1000 năm” (NXB Thông Tin và Truyền Thông, Hà Nội, 2010) có nhiều bài nghiên cứu hay về ngôn ngữ trong tiến trình văn hóa dân tộc. Cũng như quy luật tự thân phát triển của ngôn ngữ nói chung, tiếng Hà Nội biết tiếp nhận cái mới và tinh hoa của bốn phương, hội nhập và chắc lọc để tự hoàn thiện ngôn ngữ Việt (theo PGS TS Nguyễn Xuân Hoà). Tác giả của bài thơ mà bạn tôi qúy mến không trực tiếp đề cập đến ngôn ngữ văn hóa Việt nhưng có một phát hiện thật tinh tế làm bạn cứ xuýt xoa mãi, người tha hương “ít nhiều lai pha giọng nói” nhưng khi “hát về đất nước quê hương” thì “chưa lệch chuẩn bao giờ”. Điều này làm tôi nghĩ ngay đến cô ca sĩ khả ái Thùy Hương của trung tâm Asia, sinh ra và lớn lên ở Mỹ, có học vị cao, có giọng hát trong trẻo và phát âm rõ ràng ngoài cái vẻ trẻ trung, duyên dáng. Bạn bất chợt dừng lại và hỏi tôi dồn dập: Nào là con trai tôi có nói và hát được tiếng Việt nhiều chưa? Tôi có định tập cho cháu viết và đọc được tiếng Việt không? Nào là: Con nít học lẹ lắm, đừng có bỏ phí, tiếc lắm, tiếc lắm…

Bài thơ bước sang một chuyển mạch cảm hứng mới kết nối giữa hiện tại và quá khứ, giữa Hà Nội trong cái hoài niệm thân thương và Hà Nội đáng yêu bây giờ với “pháo hoa đèn điện” và dòng người đến viếng lăng Bác, giữa Hà Nội hào khí hồn thiêng sông núi với niềm kính trọng sâu sắc của một tấm lòng người conViệt đối với quê cha đất tổ.

Hồn sông núi bay lên

Chót vót đỉnh Cột Cờ

Tha thiết “tả thanh thiên” với đài Nghiên tháp Bút

Nơi rùa đá đội bia thơm

Nơi ngựa thần lửa phun ngùn ngụt

Hồ trả gươm nhân nghĩa sáng muôn đời

Nơi “Điện Biên Phủ trên không” từng cháy rực một thời

Giờ rạng rỡ những pháo hoa đèn điện

Mặt trời

Mặt trăng

Tiếp nối liên miên dòng thăm viếng

Hội tụ năm châu

Dung hoà bốn biển

Lăng Bác Hồ hoá bảo ngọc lương tri

Tôi yêu Người không một chút hồ nghi

Ơi Hà Nội- trái tim hồng Tổ quốc

Một lần đến đã ngàn năm thân thuộc

Người trong tôi

Mãi linh hiển dáng rồng!

Lâu lắm rồi tôi mới có dịp nghe một bài thơ hào hùng đầy cảm hứng về Hà Nội nói riêng và đất nước nói chung như thế. Khi còn học phổ thông, tôi rất thích những bài thơ về quê hương đất nước của Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Khoa Điềm và Giang Nam qua lời phân tích đầy xúc động của cô giáo, và sau này được nghe lại khi đi dự giờ của đồng nghiệp. Giờ đây được thưởng thức bài thơ của Nguyễn Ngọc Hưng, tôi bỗng nhớ đến da diết lời giảng bài của cô giáo mình, làn điệu man mác âm hưởng sử thi với những yếu tố cổ điển và hiện đại hoà quyện nhau trong bài thơ của Nguyễn Khoa Điềm, niềm cảm xúc dâng trào với những hồi tưởng êm ái về mùa thu Hà Nội của Nguyễn Đình Thi hay cái da diết trong tâm khảm khi đọc Giang Nam. Những bài giảng tha thiết ngày ấy tưởng chừng như không có một mối liên quan nào với cuộc sống bộn bề của hiện tại, thế mà trong phút chốc bỗng quay về thật trìu mến thân thương.

Cho tôi xin

Một vốc nước sông Hồng

Một nắm đất gò Đống Đa lịch sử

Một chỗ đứng khiêm nhường nơi vua Lý anh minh từng ngự

Cùng dân tộc nghiêm cẩn, nức lòng nghe đọc “Chiếu dời đô”

Cho tôi xin

Một lần gặp Bác Hồ

Phút thiêng liêng người dõng dạc “Tuyên ngôn Độc lập”

Cho tôi được cùng 80 triệu trái tim chung nhịp đập

Đơm vạn đoá sen hồng dâng đại lễ NGÀN NĂM…

Xin được thanh tẩy tâm hồn xua sạch bóng tối tăm

Làm một viên gạch Hoàng Thành

Một ánh trăng Văn Miếu

Một chấm vàng hoa rêu năm Cửa Ô

Một tia nắng đỏ đậu vai cầu Thê Húc

Một hòn sỏi vô danh biết quên hết

những giông bão đau thương gió mưa tủi nhục

Lặng lẽ hiến dâng

Lặng lẽ góp mình

Ơi thành- phố- xanh, thành- phố- hòa- bình

Không chỉ ngàn năm, vạn năm Người mãi đẹp như thiên đường thu nhỏ

Mở cửa rồi- bốn phương lộng gió

Bỏ lối mòn xưa tránh con đường cũ

Bay lên cùng vận hội mới

Thăng Long!

Nếu tôi nhắc đến Tố Hữu, một số bạn đọc sẽ không thích lắm, rằng thơ ông không còn hợp thời, rằng thơ ông cực kỳ mang nặng tính tuyên truyền (nhà thơ Ngô Minh), mọi người thuộc thơ ông vì không có chỗ trốn khỏi thơ ấy (nhà nghiên cứu văn học Lại Nguyên Ân). Riêng tôi, tôi thuộc một số bài thơ, câu thơ của Tố Hữu hoàn toàn không phải vì hai lý do trên. Thơ Tố Hữu hay thơ của bất cứ nhà thơ nào trong thời đại nào, tôi thuộc vài câu thơ, vài bài thơ của họ là do tôi yêu thích những vần thơ ấy, chỉ đơn giản thế thôi. Làm thơ và viết văn ở mỗi thời mỗi khác do ảnh hưởng và sức ép của xã hội nhưng không vì thế mà không có những vần thơ đẹp, không vì thế mà không có những hồi tưởng bay cao hay mơ màng hình dung về một thời đã qua. Và trong thời khắc này đây, những vần thơ của Nguyễn Ngọc Hưng đã đưa tôi và bạn hướng về một cái nhìn chung, về một thời đất nước trong đó có Hà Nội sau những tháng năm dài đau thương, chiến tranh khốc liệt, giờ đây đã vươn mình lên yên ấm an lành. Guồng máy xã hội của chúng ta bây giờ vẫn đang nuôi dưỡng những người con đã từng một thời trải qua bom đạn tơi bời, một thời xém bỏ mạng giữa rừng, một thời đặt một nhành hoa lên nhúm mộ của người bạn thân ngã xuống. Tôi cũng đã có lúc trải những suy tư của mình thế này lên trang giấy khi đón nhận một số học sinh mới nhập cư:

em Iraq khuôn mặt tròn bầu bĩnh
em Afganistan vui tính
em Somalia nhỏ nhắn thơ ngây

giữa những nụ cười trong veo ấy
chiến tranh là một từ rất gần

đất nước tôi bây giờ bình yên, rộn rã, tưng bừng
tạm quên vết thương thời chiến
người tìm đến người thánh thiện
những linh hồn bé bỏng lại sinh sôi

Roman Jakobson đã từng nói rằng “Thơ gìn giữ chúng ta chống lại tính máy móc, sự han rỉ hăm dọa tâm hồn”. Xin cảm ơn bạn, cảm ơn nhà thơ Nguyễn Ngọc Hưng đã cho tôi những giây phút được hướng về nguồn cội của mình qua một bài thơ viết về một chủ đề lớn, chủ đề đất nước. Khi tâm sự đến đây, tôi nhìn đồng hồ và bất chợt nhớ ra, đã gần 11 giờ trưa rồi. Tôi vội giải thích cho bạn, rằng ngày hôm nay, 11 tháng 11 được chọn là ngày lễ tưởng niệm (Remembrance Day) trên toàn nước Úc. Một chút xíu nữa, bạn hãy cùng tôi và tất cả mọi người ở Tây Úc, dừng lại và nhắm mắt lặng yên trong 2 phút để được tưởng niệm về những người đã hi sinh trong các cuộc chiến. Hai phút bắt đầu bạn nhé!

Võ Thị Như Mai.

Tây Úc 11/11/2010

LÝ LỊCH VĂN HỌC

NGUYỄN NGỌC HƯNG

*******

SƠ YẾU LÝ LỊCH:

Sinh ngày: 20.04.1960

Quê quán: Hành Thịnh, Nghĩa Hành, Quảng Ngãi

Tốt nghiệp ĐHSP Quy Nhơn khóa 2 (1979-1983)

Bị bệnh từ năm 1983

Hiện đang sống và viết ở Thị trấn Chợ Chùa, Nghĩa Hành, Quảng Ngãi với bạn bè thời phổ thông trung học

TÁC PHẨM:

Đã xuất bản 7 tập thơ thiếu nhi, 6 tập thơ tình và góp mặt trong nhiều tuyển thơ.

GIẢI THƯỞNG:

1. Tặng thưởng Văn học cho thiếu nhi - Hội Nhà Văn Việt Nam, 1994

2. Giải thưởng cuộc thi thơ quốc tế dành cho người tàn tật “Một trái tim- Một thế giới” năm 2000

3. Giải B của Ủy Ban Toàn Quốc Liên Hiệp Các Hội VHNT Việt Nam, năm 2009

4. Huy chương “Vì sự nghiệp Văn Học Nghệ Thuật Việt Nam”, 2004

…

ĐỊA CHỈ LIÊN LẠC:

NGUYỄN NGỌC HƯNG

Đội 10, thị trấn Chợ Chùa

huyện Nghĩa Hành, tỉnh Quảng Ngãi

ĐT: 055.3861.312

Email: nguyenngochung204@gmail.com

Sunday, January 13, 2013

Thương Yến Tử - TRỞ MÙA (thơ mời họa) - MỘT SÁNG TÀN ĐÔNG

TRỞ MÙA

thơ mời họa

Không hẹn mà xuân lại đến rồi

Lặng nhìn con nước dập dềnh trôi

Bên thềm vạt nắng đi chầm chậm

Cuối bãi đàn chim đến rạc rời

Trước cửa mai đào chưa trẩy lá

Sau vườn cam quít đã vươn chồi

Nào ai ngăn được vòng luân chuyển

Không hẹn mà xuân lại đến rồi

MỘT SÁNG TÀN ĐÔNG

Sáng hôm nay

trời mưa không ướt áo

và thời gian

như chậm lại đợi ai về

nụ mai xanh còn giấu màu nguyên thủy

đóa cúc nhìn

vàng ánh mắt đam mê

xuân chưa đến

em chưa về đến

để anh ngồi đếm từng giọt cà phê

ánh nắng tàn đông

ngậm ngùi lẩn trốn

không muốn quay lưng

nên cứ nặng nề

sáng hôm nay

trời mưa không ướt áo

đường phố đông người

chật ních chợ hoa

rộn tiếng cười

tiếng mặc cả lại qua

bướm thầm tiếc

rung hoài đôi cánh mộng

anh chờ em

ngồi lặng lẽ

giọt cà phê

gõ nhẹ

gọi

về

THƯƠNG YẾN TỬ

thuongyentu131@yahoo.com.vn

TIẾNG CHIM HÓT - chùm thơ Thế Lộc

TIẾNG CHIM HÓT

Gục chết trong bụi mận gai

Xin người cứ để hình hài nằm đây

Vắt thân lên bụi gai này

Để cho thương nhớ trải dài trần gian

Để nghe tiếng gió trên ngàn

Mang con chim lạ bay sang dặm dài

Tiếng hót trong bụi mận gai

Ngậm ngùi như thể hồn ai trở về

Tiếng hót như sảng như mê

Như là huyển hoặc lời thề năm xưa.

TÌNH XA

Em ơi tình đã xa rồi

Lấy nhau không được đến hồi chia ly

Em về đi, anh sẽ đi

Buồm năm ba tháng chắc gì quên nhau

Xưa kia tính chuyện trầu cau

Bây giờ tình lỡ thương đau một mình

Mai sau tình có hồi sinh

Cho dù tóc bạc chúng mình lấy nhau.

THẾ LỘC

Nguyễn Bá Trình - GỞI CÔ GÁI HÁT VỀ QUÊ HƯƠNG QUẢNG TRỊ

Ơi cô gái xinh xinh

Hát ngợi ca quê hương Quảng Trị

Em sinh lúc nào

quê quán nơi đâu

Em hát thật hay

và múa thật dẻo

Có phải em đang ngợi ca xứ sở của mình?

Em biết không

Em đang hát về quê hương tôi đó

Tôi từng yêu mến nó

Từ lúc em chưa sinh ra

Xa quê

Nghe em hát mà lòng tôi xao xuyến

Tiếng hát khơi dòng Ô Lâu xanh biếc

Chảy vào trí nhớ một thời

Nhịp cầu nối hai bờ

Lương Điền –Mỹ Chánh

Tuổi thơ tôi qua lại bao lần

Có một lần chân đi miệng nhẩm

Bài thuộc lòng thường thức đầu tiên

Mỗi người mang một trái tim

nằm phía ngực trái

Nhờ thế lớn lên tôi đã hiểu

Như quả tim nằm phía ngực trái

Tình yêu của tôi nằm phía quê nhà

Không phải là chim nếu không có tiếng hót ngợi ca bầu trời

Không phải là người nếu không có tấm lòng biết ơn xứ sở

Nguyễn Bá Trình

CHÙM THƠ ĐỜI THƯỜNG CỦA LÊ THIÊN MINH KHOA - Vũ Hùng giới thiệu

Nhà văn Sơn Nam & LTMK ở môt quán cốc tại Bà Rịa.

Trong những năm 80, bọn tôi hay chép tay và đọc cho nhau nghe những bài thơ đời thường của Khoa: Trong quán cà phê, Đơi bạn ở quán cà phê, Em đi làm gái, Trong quán cà phê, Lối xưa, Tháng bảy trời mưa, Thị trấn tôi ... và những bài có tựa đề KHÔNG ĐỀ của Khoa. Thời bao cấp, những bài thơ nầy (hồi đó bọn tôi gọi là thơ Lương Sơn Bạc, sau nầy giới văn học gọi là thơ đời thường, chỉ được truyền khẩu, xuất bản miệng thôi, ít khi được đăng báo. Báo chí chỉ đăng những bài thơ khác của anh (mà bọn tôi gọi để chọc anh là thơ cung đình, thơ phải đạo- có người gọi là thơ chính thống). Sau nầy, đến thời kỳ đổi mới, những bài thơ đó được nhiều báo đăng và nhiều người thích, chúng tôi cũng vẫn còn thích. Ở đây, xin giới thiệu với người yêu thơ Chùm thơ đời thường của anh và bài phỏng vấn anh về thơ đời thường do nhà nghiên cứu Nguyễn Bá Hoàn thực hiện.

Vũ Hùng

ĐÊM BA MƯƠI
Lê Thiên Minh Khoa

Đêm ba mươi ngồi đếm lại đời mình
khách tha phương cắn môi
thời gian day dứt

Đêm ba mươi rượu đến mềm môi
lùng bùng mắt
đôi chân nằm nghe đôi tay đi hoang

Đêm ba mươi nhớ những đêm ba mươi
bạn hát gì tôi không nhớ nổi
dừng lại hỏi: rêu có bò lên tuổi
tôi nghe tóc dài già nua
nghe chuyện cũ ba chục năm dồn lại
ngày sau là ngày xưa đẩy tới

Đêm ba mươi con thạch sùng tắc lưỡi
chuột gặm mái nhà quá tuổi
cô gái ba mươi thút thít phong bên
thời gian lên men
không gian nứt ra mà chưa vỡ được

Và, đất trời ôm chặt lấy nhân gian...

THÁNG BẢY TRỜI MƯA
Lê Thiên Minh Khoa
Tặng Nguyễn Đình Vinh

Biết bây giờ là tháng bảy trời mưa
Áo mỏng em tôi ướt đã mấy lần ?
Chân bước ngập ngừng lối về hoa rụng
Ngõ cũ còn hằn dấu vết người đi ?

Dạo này nhà mình còn ăn khoai mì?
Gánh than ướt đầm mẹ chắc nặng lắm ?
Chân bước âm thầm dốc dài tóc trắng
Có bóng cây nào để mẹ nghỉ không ?

Có tháng bảy nào mà mưa không rơi
Bạn bè tôi ơi, ướt nhoẹt hết rồi
Chân bước phiêu bồng mòn khuya nhầu tóc
Thuốc lá vàng tay có tím làn môi !

Ôi cuộc đời, mưa tháng bảy rơi rơi ! ...

LẠC ĐIỆU
Lê Thiên Minh Khoa

Rồi một lần choáng ngợp trước tình yêu
Phút quyến rũ bắt nguồn bao nỗi nhớ
Điều bình thường khi lòng để ngõ
Ước vọng dẫn đi. Thực tại đưa về…

Ranh giới nào giới hạn nỗi cuồng si
Từ khoảnh khắc suy tư
Từ ước mơ sầu muộn
Từ sâu kín đáy lòng thanh thản
Hay từ em - một diễm phúc trắng trong

Những gì đã qua gọi là kỷ niệm
Em đi qua rồi, tình có qua đâu!
Để âm thầm chờ thời gian trang điểm
Rồi mỉm cười trên cuộc sống lặng câm

Giữa bao điều hỗn tạp vây quanh
Mọi giá trị chưa nằm đúng chỗ
Giữa sông đời bên bồi bên lỡ
Thuyền tình anh biết đổ về đâu?...

THƠ TẶNG TIẾP
Lê Thiên Minh Khoa
Tặng Nguyễn Hữu Tiếp

Lời thơ bật ra từ nỗi nhớ
về Tiếp và Động Đền hai đứa
mùa xuân về nơi đây hững hờ
đã gõ cửa Ðộng Ðền mình chưa?

Nỗi nhớ và tơi dồn lại thành thơ
qua khe hở những mẩu đời xưa cũ
bây giờ dừng chân lữ thứ
bàng hoàng tơi ngả giữa trang thơ

Qua rồi thời lặn lợi nắng mưa
thời non dại vẫn ngọt ngào nỗi nhớ
thời trai trẻ nghẹn ngào tiếc nuối
sống hết mình có phải dễ đâu!

Bây giờ xấp xỉ tuổi năm mươi
bỗng thấy yếu mềm lôi cuốn
nhận ra mình chưa từng khôn lớn
vỡ lòng thôi giữa trường đời

Có những điều tưởng giản đơn thôi
phải trả giá rất ư là đắt …
những pho sách đã đọc
chỉ là mây trôi trang điểm bầu trời

Ta nghĩ về đời sao quá đỗi mông lung
ta yêu đến thế nào mình ta biết
nên Tiếp ạ, giá chừ gặp mặt
nghiêng ngả vào nhau động chiếu thơ

Mai này gặp lại, Tiếp ơi!
Và uống rượu. Và thức khuya. Và tâm sự.
Và nhìn nhau. Và cà phê. Và thuốc lá.
Và lặng thinh. Và nhớ
trước khi xa…

PHỎNG VẤN Lê Thiên Minh Khoa về thơ đời thường (trích)
Nguyễn Bá Hoàn thực hiện

Trích trong các tác phẩm:
Người và Việc: Những người nổi tiếng, tập 1 (NXB Hội Nhà Văn, 2006).
Người và Việc: Cánh buồm ngược gió (NXB Văn Hóa Sài Gòn, 2008)

Bìa 2 cuốn Người và Việc, Những người nổi tiếng

Nguyễn Bá Hoàn : Thị xã Bà Rịa chiều cuối tuần, trời mưa lất phất. Tôi ngồi đối diện với nhà thơ, nhà giáo ấy trong một quán cà phê cóc cạnh Nhà Tròn Bà Rịa, có “én liệng đầy trời” quanh di tích lịch sử quốc gia. Chiều xuống, tôi vừa “nhìn tất cả cuộc đời xuôi ngược lướt qua bên”, vừa nghe anh đọc “nhỏ nhẻ như câu tâm tình” bài thơ “Thị trấn tôi” của anh, vừa nhớ ray rứt cái thị xã quê tôi và nghe anh nói: “Tôi sống đất này tính ra đã 2/3 đời người. BR-VT là quê hương thứ hai của tôi”...

PV: Nhiều nhà nghiên cứu, phê bình xếp thơ anh vào trường phái “thơ đời thường” của Jaques Prévert …

LTMK: Thiệt tình, từ sau ngày 30.4.1975 , khi biểu hiện bằng thơ những điều mình chiêm nghiệm về những cảnh đời thường ngày xung quanh mình, tôi chưa biết Jaques Prévert là ai. Sau này đi học đại học sư phạm lại , tôi được giáo sư Hoàng Nhân giảng về nhà thơ này khi học văn học phương Tây, nhưng thú thật cũng chưa đọc thơ của Jaques Prévert, dù qua bản dịch. Khi được một số nhà phê bình “xếp loại” như thế, tôi mới tìm đọc Jaques Prévert và thấy rằng ông ta đúng là nhà thơ bậc thầy và có thể nói, đã khai sáng ra lối thơ này.
Có điều, những bài thơ tôi viết về “đời thường”, đến thời kỳ đổi mới, giữa thập niên 80 mới được đăng công khai, còn trước đó chỉ được những người yêu thích chép tay và đọc cho nhau nghe, như là “văn nghệ dân giả”, còn báo thì chỉ đăng những bài thơ tôi viết theo quan điểm văn nghệ chính thống hồi đó, mà có người gọi là “văn nghệ cung đình”. Bài thơ “đời thường” đầu tiên được phổ biến trên diễn đàn công khai là bài “Trong quán cà phê” đăng trên Văn Nghệ Đồng Nai. Trong bài thơ này, các nhân vật đều là “nguyên mẫu” có thực quanh tôi “Người bạn vong niên đàn con thơ dại - chiếc quần dài cắt tả lót cho con” là thầy hiệu trưởng Nguyễn Quốc Hùng, có 5 đứa con vào thời bao cấp .“Người bạn nhà thơ như tay già thợ mộc - giấu sự đời sau rối nét hoa văn” là nhà thơ Vũ Xuân Hương, người sống và viết như một “tay già thợ mộc”. Rồi “người họa sĩ vẽ chân dung kiếm sống - những bức tranh úp mặt vào vách - những bức tranh ngửa mặt lên trời…” là họa sĩ Phạm Hoan, chồng nhà văn Phạm Thị Nguyệt Cầm (1959-2004). Còn: “Nhà giáo chín chắn nói ra điều mình chưa từng suy nghĩ - và có cuộc đời cứ mòn đi, rỉ ra” có lẽ là không ai ngoài “thằng tôi” đây. Đọc cho anh nghe cả bài thơ “Trong quán cà phê” nhé:

Trong quán cà phê chúng tôi nói chuyện đời thường
vợ mang nặng đẻ đau chuyện về thời quá độ
chuyện thời giá, đồng lương
chuyện người ta bỏ xứ
xen chuyện trời nắng, trời mưa…

Trong quán cà phê chúng tôi nói chuyện tâm tình
người bạn nghèo cứ hẹn dần với người yêu ngày cưới
người bạn vong niên đàn con thơ dại
chiếc quần dài cắt tả lót cho con

Trong quán cà phê chúng tôi nói chuyện cuộc đời
có người hỏng thi, có người thành đạt
đời vẫn thế, cứ là phức tạp
giản đơn thôi đâu gọi là đời!
người bạn nhà thơ như tay già thợ mộc
giấu sự đời sau rối nét hoa văn
người họa sĩ vẽ chân dung kiếm sống
những bức tranh úp mặt vào vách
những bức tranh ngửa mặt lên trời
nhà giáo chín chắn nói ra điều mình chưa từng suy nghĩ
và các cuộc đời cứ mòn đi rĩ ra

Trong quán cà phê chúng tôi góp chuyện ngắn thành dài
và chuyện dài rồi cũng ngắn
khi người chủ nhắc khéo giờ đóng cửa
vuốt đồng trinh lại băn khoăn giá cả
dù cà phê mới uống có hôm qua

Câu chuyện trong quán cà phê
không dứt được cả trong giấc ngủ
sớm mai lại lao vào công việc
để gặp lại mỗi ngày
trong quán cà phê”.

PV: Có lẽ do vậy, nhiều người, trong đó hình đó có cả tôi nữa, phân chia thơ anh ra thành hai mảng: “niềm chung” và “nỗi riêng”. Anh thấy như thế có gượng ép không?

LTMK: Đó là do anh em căn cứ vào nhân vật trữ tình nghiêng về “cái ta công dân” hay “cái tôi cá nhân” và đề tài nhấn mạnh vào “đời chung” hay “niềm riêng”. Dĩ nhiên sự phân chia là tương đối thôi. Chẳng hạn, bài thơ “Nghe em hát đêm văn nghệ nông trường,(I)” lại bộc lộ rõ chính mình: “Như dời anh xuôi ngựơc trăm nơi…” Hoặc bài thơ “Thăm nhà mới bạn văn nghệ” có người cho là mình viết về mình:
“Thương bạn suốt đêm qua
Thức mòn khuya, nhầu tóc
Những trang đời bạn viết
Mấy sợi tóc bạc dần

Xưa nay người làm thơ
Mấy khi làm được nhà
Có lẽ vì mình bạn
Làm thơ đề làm nhà …”.
Ngược lại, một bài thơ rất riêng “Tự thú đêm 30” một số anh chị em, kể cả người viết tựa theo tập thơ “Thị trấn tôi” ( nhà thơ Vũ Xuân Hương ) rất thích (đã dành ra gần một trang để bình bài thơ này} và nói: “Cảm ơn Khoa. Khoa viết về tâm trạng của mình thì đúng hơn ”…

PV : Trở lại câu thơ trên: “làm thơ để làm nhà” anh muốn nói rằng ….

LTMK : Câu thơ này cũng lắm rắc rối đó. Sau khi báo văn nghệ BR-VT đăng trong một số báo xuân, sợ bạn buồn, khi đưa vào tập thơ, tôi định sửa chữ “để” thành “trước”, “rồi” hoặc … “và” để thành : “làm thơ và làm nhà” v.v... , rồi hỏi ý kiến nhà thơ Xuân Sách. Chú bảo: “Sửa lại như thế thì mất chất thơ và cũng chẳng có ai có thể khờ khạo tin vào nghĩa đen của câu thơ đó (làm thơ để làm nhà) cả " . Tôi nghe theo để thế và bạn cũng hiểu mình. Chỉ nói thêm: người bạn đó là anh Hồ Ngạc Ngữ là một nhà văn chuyên nghiệp (vì anh không làm gì khác người viết văn) và bây giờ, nhiều kẻ có tiền, có nhà rồi mới “sính” văn chương, bạn tôi thì ngược lại ...

PV: Xin trở lại tập thơ “Thị trấn tôi”. Được biết, tập thơ này in lần đầu là 2 nghìn bản, sau đó tái bản đến 3 nghìn, tổng cộng trước sau 5 nghìn bản in. Do đâu mà anh đã phá kỷ lục về in thơ như vậy?

LTMK: Đây là một câu hỏi quá khó đối với tôi. Tôi biết thơ tôi chẳng xuất sắc gì, nhưng “bán chạy” có lẽ công chúng yêu thơ (một loại độc giả rất khó tính) muốn “đổi món” khi đã thưởng thức hoài những món quá quen thuộc, dù sự thay đổi đó chưa phải “cách mạng” mà chỉ ở mức “cải cách” thôi. Chẳng hạn (cười), dân nhậu trước đây ăn thịt cầy chấm mấm nêm, nay quá ngán, chuyển qua chấm chao mà họ gọi là thịt cầy chấm “thịt Tạm Tạng”, hoặc các đại gia thích ăn gà và đặc sản biển với muối ớt xắt thay vì ăn với muối tiêu chanh như truyền thống. Xin anh bỏ lỗi, vì có thể đã đùa quá đáng. Thực ra, trong 5 nghìn bản thơ đó, nộp lưu chiểu và tặng thân hữu đã hết 500 cuốn rồi. Số còn lại nhờ các thư viện, trường học, cơ quan, xí nghiệp, hiệu sách… nhận giùm. Rồi đồng nghiệp học trò thương “quảng cáo” giùm. Rồi anh em văn nghệ, báo chí ở Trung ương và các địa phương viết tin bài giới thiệu cho … Thức hôm, thức khuya làm thơ đã khổ, phát hành thơ mình cũng nhọc lắm. Nhưng đã lỡ “ký thác” thì lại muốn có thêm “tri âm” thôi …

PV: Đọc trên các báo xuân vừa qua, tôi thấy gần đây thơ anh “góc cạnh” hơn và đi vào chiều sâu nội tâm hơn, nói cách khác là “thiền” hơn. Chẳng hạn bài “Đi về”:
“Người đi am bặt kệ kinh
Nhãn lồng chín rụng lặng thinh hương chờ
Người về Bồ-tát làm thơ
Khói tòa sen nhập nhòa bờ sắc- không”
Anh nghĩ sao…?

LTMK: Khi người ta đi nhiều, biết nhiều, còn trẻ thì người ta thiên về cái cụ thể, khi lớn tuổi không có điều kiện đi nhiều thì thường thiên về cái khái quát. Dĩ nhiên sự khái quát đó được dựa vào cái cụ thể đã được chiêm nghiệm trước đây. Điều đó diễn ra như một quy luật. Nếu sự khái quát chỉ về mặt tư tưởng thì gọi là tổng kết kinh nghiệm. Nhưng người làm thơ thì thấy khái quát cả hai mặt: tư tưởng (ý) và tình cảm (tình) nên gọi là “đi vào chiều sâu nội tâm” chăng? (cười). Tôi cũng đang rơi vào tình trạng như vậy . Bận bịu quá, không đi đâu được nhiều, gặp nhiều chuyện buồn phiền, không thuận lợi trong cuộc sống, rồi những mất mát, bạn bè lần lượt “từng người… bỏ ta đi” theo qui luật “sanh lão bệnh tử” nên hay suy nghĩ vẩn vơ, hay động lòng vớ vẩn, lại hay nghĩ chuyện nhân tình thế thái… rồi lại lo bao đồng chuyện thiên hạ , nên bức xúc lại thành thơ. Đó là trường hợp của những bài thơ sau này, trong đó có bài “Và em…” mà anh vừa nhắc:

Và em
Và tôi
Và thơ
Và dăm li rựơu
Và chờ đêm qua

Và Không
Và Phật
Và Ma
Hội nhau trong cõi ta- bà
Rong chơi

Và em
Và tôi
Và ai
Và trăm năm
Vẫn nhớ hoài ngàn năm

Và ngàn năm
Nhớ xa xăm
Và xa xăm nhớ lầm
Than kiếp người!...

Và em .
Và tôi.
Và ai...

Còn nói “góc cạnh” thì anh hơi bị … đúng đấy, vì tôi hay viết về góc cạnh đời thường và chắc anh muốn nói tới bài “Trước mồ một nữ liệt sĩ trẻ” đăng trong một số báo xuân vừa rồi. Đề tài này thực ra không khó viết , nếu chỉ ca ngợi tính chất anh hùng của người liệt sĩ. Cái khó và từ đó nảy ra “góc cạnh” là tôi muốn tái hiện mặt “đời thường” của người anh hùng. Tức là tôi nhìn người anh hùng không phải bằng đôi mắt của nhà chính trị - cái đó thì bây giờ chưa cần đến thơ – mà nhìn người anh hùng bằng cặp mắt người nghệ sĩ – nghê sĩ theo trường phái “thơ đời thường”. Bằng cặp mắt đó mà nhìn, thì cảm hiểu được cái lo, sự nghĩ, niềm vui, nỗi buồn và sự hy sinh một cách “vô tư” của người liệt sĩ. Hóa ra, ca ngợi mặt đời thường (cũng đáng trân trọng) của người liệt sĩ thì càng tôn vẻ đẹp nhân cách của họ hơn. Vấn đề “góc cạnh” này, theo tôi nghĩ, điều quan trọng để công chúng, kể cả công chúng chính trị, chấp nhận là thái độ của tác giả: chân thành, nhân bản và có trách nhiệm. Tiện đây, kể cho anh biết chuyện này: Khi bài thơ được đăng báo, nhiều người không khen tôi mà khen ông Tổng Biên Tập “can đảm, dám đăng”… Ông Tổng biên tập trả lời: “Bài thơ đó có nhân bản không? – Có. Có phản động không? – Không. Có phải là thơ không? – Phải. Thế thì có gì mà không dám đăng! Chẳng qua là chúng ta cứ suy nghĩ theo lối cũ: Viết về người anh hùng thì phải cứ thế này, không được thế khác”.

PV: Nghe anh nói thế, tôi muốn được nghe bài thơ…

LTMK: Trước mồ một nữ liệt sĩ trẻ

Người con gái ấy tuổi mới mười lăm
Có những chiều ngẩn ngơ
Về mây
Về gió
Có những đêm chập chờn
Lá
Hoa
Cây
Cỏ
Để bây giờ tan biến với hư vô

Để bây giờ tôi đến với hư vô
Mong gặp em
Đóa hoa vàng trên mộ
Mong gặp em
Đám mây chiều cơ nhỡ
Ngọn gió lặng tăm nói giọng xuân thì

Giá bây giờ đời vẫn còn em
Sẽ còn có một bà tóc bạc
Chiều ngồi nhớ những người còn, người mất
Rồi trăn trở, lo toan
Bên bi kịch cuộc đời…

Bi kịch cuộc đời dài theo tháng năm
Còn em ngắn ngủi
Hoa trái vẫn sinh sôi bên bờ cỏ dại
Mây vẫn trôi…

Mà cái vĩnh hằng chỉ đến với em thôi
.
PV: Xin tò mò hỏi anh một câu riêng tư: tôi đọc thấy anh có nhiều bài thơ tình dữ dội, anh không sợ chị ghen sao?

LTMK: Có nhiều chuyện để kể đây. Trong một buổi tọa đàm về thơ, tôi đọc một bài thơ tình, một bạn thơ gọi là “thơ cháy nhà”. Tôi mới đâm lo. Thơ đăng báo xong, cứ lén lén, lút lút. Con gái tôi lại đem khoe với mẹ nó! Rất may là tôi có một cô vợ tuyệt vời, cô ấy cũng hiểu tình nghệ sĩ của tôi (cười). “Ai cũng có những phút giây ngoài chồng ngoài vợ – Đừng trách chi những phút xao lòng…”