CHỢ CẠN: QUÊ HƯƠNG NỖI NHỚ KHÔN CÙNG - Trần Quốc Phiệt

Để tặng những người cùng gốc gác với tôi

Quê hương mãi là nỗi nhớ khôn cùng, tôi xa quê từ khi còn nhỏ; về với làng mạc ruộng đồng chỉ trong những tháng Hè không trọn vẹn, những hình ảnh thôn làng từ con đường, khe nước, đồi cát, bụi cây, ngõ làng, xóm chợ mãi hằn sâu trong ký ức, đặc biệt giọng nói với cách phát âm rõ ràng, chỉ người Quảng Trị mới có; là nét đặc thù rất dễ nhận nhau, do vậy cách nói năng của tôi không thay đổi bao nhiêu, dù qua biết bao năm tháng đó đây đủ mọi miền tôi vẫn giữ lấy nó, lý do vì tôi yêu mến những ngữ âm như thế; có lẽ chỉ bớt đi cái hơi Quảng Trị một tí trên bước đường lưu lạc tha phương, cho nên người nào rành về âm giai giọng nói thì nhận ra liền. Ví như có một ai đó hỏi: “anh là người Quảng Trị mà ở chỗ mô”.  Nếu tôi trả lời xóm này làng nọ, chắc chi họ đã biết, nhưng chỉ ngắn gọn chợ Cạn, người nghe có thể nhận ra địa danh dễ dàng, cho nên dù chợ Cạn nhỏ nhoi của miền quê nghèo nhưng cái tên của nó mang tính phổ thông thân thuộc. Bởi thế, khi tuổi đời xế chiều chếch bóng, ngồi ngẫm nghĩ lại những bước lưu lạc giữa chợ đời lòng bồi hồi nhớ lại ngôi chợ nghèo quê nhà: Chợ Cạn.

Tôi viết những dòng này để ghi lại những kỷ niệm về một địa danh, nơi mà tôi đã từng trải qua một chặng đời với những gắn bó liên hệ tình cảm thiêng liêng gia tiên giòng tộc. Bằng những tâm tình này xin san sẻ phần nào nỗi nhớ nhung của kẻ lâu ngày xa xứ, cũng để thay lời tri ân đến những thế hệ tiền nhân đã dày công dựng xây cho mảnh đất ấy có được như hôm nay, và là những dòng hoài niệm về quảng đời niên thiếu, nét đơn sơ nghèo nàn nơi chợ quê mà chắc một con người bình thường không dễ gì nguôi ngoai thương nhớ. Tôi viết về chợ, mà đặc biệt xin gởi chút tâm tình về quê hương chợ Cạn một nắng hai sương. Để chuẩn bị cho bài viết tôi có hỏi ý kiến vài đồng hương quanh vùng cùng trang lứa hay lớn hơn tôi để lấy thêm tài liệu, nhưng tất cả những người được hỏi không ai cho thêm một điều nào về ngôi chợ quê nghèo ấy, dù sao tôi cũng viết, viết những gì tôi đã biết; những gì còn đọng lại trong ký ức sau gần năm mươi năm chân trời góc bể đó đây.

Nói đến chợ người ta tưởng tượng ngay đến cảnh huyên náo ồn ào xô bồ và lắm chuyện, tốt xấu tùy cách luận giải của miệng người, “khôn khéo chẳng qua ba tấc lưỡi, hẳn hoi chưa hết một bàn tay”, mọi chuyện ở đời đều do con người tạo ra , tốt xấu cũng do lời người đàm tiếu, cho nên khi nói về chợ thì cái tốt và cái xấu nằm cận kề bên nhau “Trai khôn tìm vợ chợ đông…”, “thứ đầu đường xó chợ..”;  “đem con bỏ chợ”; “cơm chợ ở hè” ….Mặt khác trong thơ văn chợ cũng được ghi lại bằng những câu thơ dạt dào tình ý: “Thân em như gánh hàng hoa, sáng ra chợ sáng, chiều ra chợ chiều” (GHH);   “Lá đa rụng tơi bời quanh quán chợ”(ĐVC). “ Giữa chợ ai mà khóc nhận thây”(NB); “ Kinh Kha giữa chợ sầu nghiêng chén”…(NB); ”Cứ tưởng đầu đường thương xó chợ, ai ngờ xó chợ chẳng thương nhau” (BG)…Vào những dịp Tết Nguyên đán, có thể tìm thấy những bức tranh dân gian như chợ Tết, Chợ quê … thế thì chuyện chợ cũng rất phong phú không những chỉ trong sinh hoạt thường nhật mà nó còn mang hình ảnh với đặc tính văn hóa dân tộc tuy dung dị mà rất hàm súc.

“Nhất cận thị, nhì cận giang”: vậy phải hiểu rằng trong những nhu cầu thực tế cuộc sống chợ được xếp hàng đầu. Khi kể về những thành phố lớn tấp nập, sầm uất, người ta thường nhắc đến những cái chợ nổi tiếng mà dường như đã dính liền với thành phố ấy, như Sài gòn thì chợ Bến Thành, Chợ Lớn thì chợ Bình Tây, Nha Trang có Chợ Đầm, Đà Nẵng thì Chợ Cồn, Huế thì chợ Đông Ba, Hà Nội thì chợ Đồng Xuân v.v và.v.v. Những cái chợ đã là dấu ấn rất đậm nét về những địa danh từng vùng. Đủ biết chợ đóng một vai trò rất quan trọng trong lịch sử, địa lý nhân văn, giao dịch thương mãi, sinh hoạt của cư dân và cả những người vãng lai.

Quảng Trị quê hương núi Mai sông Thạch tuy nghèo nàn, chiếc áo phủ thân xứ “chó ăn đá gà ăn muối”, cuộc sống còn cũng lắm cam go nhưng đã tồn sinh từ thế hệ này qua thế hệ khác giữa vùng đất khô cằn, hai mùa cơ cực ruộng đồng nắng cháy, gió Lào rát da và mùa đông dầm dề mưa gió bùn lầy lụt lội, trơn trượt đường quê. Chợ cũng nhan nhãn đây đó khắp mọi nơi đâu đâu cũng có chợ, chợ như nồi cơm san sẻ, dòng nước luân lưu cung phát nhu cầu trong cuộc sống, nhìn vào cách họp chợ người ta có thể biết được mức sống kinh tế người dân trong vùng và phụ cận. Quảng Trị cũng có những chợ lớn - lớn ở địa phương - như chợ Quảng Trị, chợ Đông Hà, chợ Sãi, chợ Diên Sanh… Chợ Cạn tuy nhỏ nhoi ở xứ quê nghèo nhưng là trung tâm mua bán giao dịch mà cái tên của nó đã trở thành biểu trưng cho cả một khu vực làng mạc quần cư đã trải qua bao thế hệ. Nơi đó gợi lại trong tôi những kỷ niệm của một quãng đời.

Chợ Cạn được nhóm họp như một nhu cầu trao đổi giao dịch đã có rất từ lâu,  thuở nào thì không ai biết, cũng không có tài liệu sách vở để tra cứu tìm hiểu, đó là một địa điểm thuận lợi trong vùng và các khu phụ cận, từ biển Gia Đẵng, Ba Lăng, An Hội vô, từ ngoài Lệ Xuyên, Vân Tường, Long Quang, Linh Yên…vào và trong Cỗ Lũy, Phương Lang…ra.  Địa thế chợ Cạn nằm trên trục giao lưu thuận tiện, liên làng liên xã, đó cũng là nơi xuất phát để đi lên các vùng trên và thị xã, tỉnh lỵ.

Trong tâm tình của một người sống nơi phương xa khi nhắc đến quê nhà làm sao quên được làng mạc xóm phường, những buổi nhóm chợ quê…với đặc thù hai mùa mưa nắng, những trưa hè dưới bóng mát tàn cây gật gù đều đặn tiếng gáy gọi của những chú chim cu, những cánh đồng sâu cạn vàng hoe mùa lúa chín loang loáng trong ánh nắng chiều vàng nhạt nhòa chập chờn văng vẳng tiếng hót chim chiền chiện lên cao vút, hay những ngày lênh láng lũ lụt ngập nước mênh mông, những đêm về chập chờn ánh đuốc đèn soi, rời rạc tiếng chim bay đi tìm tổ, tiếng ếch nhái ểnh ương lào xào buồn thản. Những buổi sáng tinh mơ, sau tiếng gà réo gọi bình minh, tiếng dế rân ran đều đều bên “dường” ruộng lúa, khi ánh hừng đông vừa hé dạng, những thôn nữ thoăn thoắt bước chân, trên vai quẳng đôi gánh bon bon nhanh nhẩu đến cho kịp buổi họp chợ sớm ngày.  Nhiều  điều vẫn hằn trong nỗi nhớ, không dễ gì phai mờ theo năm tháng. Cái chợ quê mộc mạc ấy đã được ghi lại như một vết hằn trong ký ức, những hình ảnh đơn sơ hiền hòa và thân thiết nơi họp chợ hằng ngày như vỡ tuồng diễn mãi, nhìn mỗi lần đi qua thì chẳng gì khác nhưng khi xa rồi, nó trở thành một bức tranh quê trìu mến thân thương.

Hình ảnh những buổi sáng nhộn nhịp giữa chợ làng chợ xã, những gánh cá kẻo kẹt nhanh nhẩu từ vùng biển chạy vô, nếu sớm được giá thì bán ở chợ Cạn, trễ một chút chạy lên chợ Cống, không thì chợ chồm hỗm Gốc Bầu và sau cùng là chợ Quảng Trị. Cái lộ trình buôn bán bằng nghề chạy cá thật là vất vã nhiêu khê. Đặc biệt chợ Cạn nhóm rất sớm vào buổi sáng, sau chừng nửa buổi là tan chợ, nhưng những sinh hoạt mua bán hàng quán vẫn kéo dài trọn ngày. Sinh hoạt chợ Cạn chỉ giản dị vậy thôi, nhưng vì nó lại nằm trên trục lộ di chuyển tám phương tứ hướng đông tây nam bắc nên mấy ai đi xa về gần mà không bước chân qua chợ Cạn.

Chợ Cạn như là điểm hội tụ và chia tay; vào cái thời xa xưa ấy quanh quẩn mấy làng số người đi học trường tỉnh hoặc học Huế cả nam lẫn nữ chỉ đếm được đầu ngón tay. Học trò buổi sáng thường hẹn gặp nhau ở chợ Cạn để cùng đi, khi về thì cũng đến chợ Cạn là xé ra ai về làng nấy. Những tháng ngày nắng mưa cùng đi về trên con đường quê bằng phẳng thì ít mà gập ghềnh lổ chổ lại nhiều, đã ghi lại biết bao kỷ niệm thân thương để đến bây giờ gần năm chục năm sau ngồi ngẫm nghĩ lại đoạn đời đi qua thật là những hình ảnh đẹp của một thời nhọc nhằn nhưng hồn nhiên không thể phai mờ trong tâm tưởng. 

Từ thị xã Quảng Trị, đi về hướng Đông theo con đường sát bên hông làng Trí Bưu, đối diện Hạnh Hoa, xuôi hướng cầu Ba Bến, theo sông đào Vĩnh Định, xuyên Thâm Triều, An Trú, Đạo Đầu đi thẳng ra vùng biển Gia Đẳng, trên đường đi sẽ gặp chợ Cạn. Mặc dù có tên là Cạn, nhưng nhìn quanh chẳng có nơi nào là sâu, sâu hơn một tí thì chỉ có ruộng lúa, ngoài ra nương vườn và những khu cư dân hầu như bằng phẳng ngang nhau, thế thì Cạn cứ hiểu là cái tên gọi, như con người sinh ra phải mang cái tên vậy. Nhưng dù hiểu cách nào thì chợ Cạn cũng là môt địa danh đã được ghi đậm nét trên bản đồ địa lý từ lâu, là ngôi chợ của cả một vùng và đặc biệt nó đã đi vào “lịch sử chiến tranh”, đối với giới quân nhân ai đã có lần qua Triệu Phong mà không bước chân lên chợ Cạn, nói chung chợ Cạn là nơi rất dễ nhận biết. Trên đường đi từ tỉnh về sẽ ngang qua chợ Cống, chợ Hôm rồi mới đến chợ Cạn.

Vị trí nguyên thủy của chợ Cạn nằm trên khu đất thuộc xóm phường Đạo Đầu, làng Đạo Đầu thuộc xã Triệu Trung, nhưng chợ Cạn lại là trung tâm giao dịch mua bán của xã Triệu Sơn, thuộc quận Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Là nơi tụ hội giao thương mua sắm cho dân cư các làng quanh đó như Phương Sơn, An lưu, An Phó, Thượng Trạch, Linh Chiểu, Văn Phong, Đồng Bào, Trung Yên.  Ngày nay sự phân chia địa giới đã khác đi, chợ Cạn cũng đã được di dời qua bên kia con khe thuộc đất làng An Phó, chỉ cách nơi cũ mấy chục thước, vẫn là nơi tụ hội quây quần bán mua của cư dân quanh vùng, cũng là địa điểm thuận lợi đường đi ngõ về mọi hướng.

Vào buổi sáng tinh sương mở cửa ra khỏi nhà, nhìn xuống cánh ruộng đồng trước làng, trên con đường “liên làng, liên xã” mà dân địa phương gọi là “đường bạn”, những người đi họp chợ gánh hàng nặng trĩu kẽo kẹt trên vai, những gánh thơm (dứa) từ miền ngoài vào những gánh lá chè từ Lệ Xuyên cũng nhanh nhẩu cho kịp họp buổi chợ sớm. Những cư dân quanh vùng thì mang các loại nông sản hay hoa màu ra chợ bán và mua về những nhu yếu khác. Cũng như những người đi buôn cá, các bà bán chè lá cũng tất bật bươn chải, nào là bán chợ Cạn, vào chợ Phương Lang, lên chợ Ngô Xá, trở về chợ Hôm Đạo Đầu…

Thuở còn nhỏ, tôi chỉ sống lẩn quẩn loanh quanh trong làng. Hồi đó đi từ đầu làng Đông đến cuối làng Tây, đối với tôi đã là quá xa, dăm khi mười họa có việc gì cần tôi mới ra chợ Cạn. Nhà tôi ở tận cuối đầu Tây làng mà chợ Cạn lại nằm bên kia phía Đông, cách một con khe, lúc đó chưa có ống cống bắc qua, phải đi ngang trên cây cầu bằng hai cành cây khá lớn thô sơ, người đi qua đôi khi phải cần đến tay vịn.

Để theo đuổi việc học hành, tôi đã rời vùng chợ Cạn để làm cậu học trò giữa đất thần kinh năm lên mười, chỉ trở về thăm chợ Cạn vào những ngày Tết hoặc ít ỏi vài tuần nghỉ hè, may cho tôi đã có hai năm trở về học đệ nhị cấp Nguyễn Hoàng, đây là thời gian chợ Cạn trở nên thân thương gần gũi với tôi như kỷ niệm học trò còn xếp trong tờ lưu bút có cành hoa phượng ướp lại làm tin. Trong nét vẽ đơn sơ một ngôi chợ quê nghèo không có gì đặc sắc, chỉ những hàng quán quen mặt biết tên, những người bán buôn xuôi ngược hay những kẻ bán người mua trong vòng luân lưu trao đổi. Tất cả với tôi là một bức tranh quê trìu mến thân thương mỗi khi nhớ đến.

Thời còn Tây đô hộ, khu họp chợ có lúc bị lính Pháp lấy đất để làm đồn, không còn nhóm ở đó, ban ngày chẳng ai qua lại, ban đêm chỉ nghe tiềng “tắc xùm” , “lum đum” thỉnh thoảng đệm tiếng “ì ầm” đạn “móc chê”, vài ngày lính “Lê dương” đi lùng, xóm làng tiêu điều, người dân luôn sống trong phập phồng lo sợ. Cho đến trước năm 1954, đồn Tây triệt thoái, khoảnh đất đó lại họp chợ trở lại. Vùng chợ Cạn trở nên nhộn nhịp, cư dân trở về đất cũ làm nhà, mở quán, bày gian hàng, chợ Cạn từ từ thay da đổi thịt.  Từ cuối thập niên 1950, trụ sở hành chánh xã Triệu Sơn được xây lên bên kia con khe.  Chợ Cạn nhóm vào buổi sáng sớm, đêm về thường là nơi tụ hội sinh hoạt văn nghệ giải trí cho cư dân trong vùng sau một ngày ruộng vườn vất vã. Những đoàn chiếu phim lưu động của thông tin thường đến công tác nơi đây, những phim hoạt họa về y khoa phòng ngừa hoặc phim hài hước ngộ nghĩnh rất vui, đó là khởi điểm những ngày “phồn vinh” của chợ Cạn. Ban ngày, phần đông trẻ nhỏ rất thích ra chợ xem những toán bán thuốc quảng cáo “Mãi võ Sơn Đông”, cùng nhau quây quần quanh người bán hàng để xem diễn trò với những lời nói vui tai, trò xiệc lạ mắt.

Đây có lẻ là giai đoạn phồn hưng nhất của chợ Cạn. Chợ được xây đình quán nền lát, mái lợp tôn xi măng, một số người có vốn chuyên sống bằng kinh doanh buôn bán đã cất nhà ở và mở những gian hàng quanh khu chợ, những dịch vụ như quán may, quán hớt tóc, lò rèn chuyên làm và sửa chữa nông cụ… nói chung sinh hoạt chợ trở nên đa dạng và sầm uất hơn trước kia rất nhiều. Hình trạng này được giữ lại cho đến cái ngày, khi bóng dáng những người bên kia bắt đầu thập thò cuối khe vào những buổi chiều vắng sự kiểm soát của toán dân vệ đi tuần tiểu, và cũng từ đó cuộc sống người dân phải kinh qua nhiều biến chuyển bởi cuộc chiến, chợ Cạn vẫn họp nhưng độ thăng tiến không còn nữa, nó trở nên nơi trao đổi mua bán hàng hóa, nhu yếu qua ngày đoạn tháng, cho đến một lúc chỉ còn tên mà không còn chợ nhóm vì đất đai làng mạc thành bình địa, ruộng vườn khô cháy, đồng lúa bỏ hoang, quang cảnh hoang tàn xơ xác. Mãi đến sau ngày tàn cuộc chiến chợ mới nhóm trở lại, nhưng thật bèo nhèo nghèo nàn tả tơi giữa đám đất khô khan, hàng quán xiêu vẹo tồi tàn, mãi tận hai chục năm sau, chợ Cạn mới có hơi thở hồi sinh, nhưng lấy lại phong độ như thuở nào cũng gay go trần khổ.

Sau bao nhiêu năm lưu lạc, tôi trở về thăm lại quê hương đúng mười năm từ ngày ngưng tiếng đạn xéo bom gầm, về thăm lại Quảng Trị để lần nữa tận mắt nhìn đổ nát hoang tàn của cổ thành, dấu vết trường xưa Nguyễn Hoàng không còn nữa. Bùi ngùi nhớ nhớ thương thương, tôi háo hức về xem lại thôn làng, thăm lại mảnh đất hương hỏa, nơi tôi có những tháng năm buồn vui khổ đau của tuổi thơ. Trời nhá nhem tối không còn chuyến xe về chợ Cạn, đang giữa tiết Đông với giá buốt lạnh lùng không thể đi bộ; đành hỏi nhà một người bà con trú tạm qua đêm, sáng hôm sau người bà con này lại cho tôi chuyến xe Honda về tận làng.

Về đến chợ Cạn chúng tôi dừng xe vài phút , nhìn lại cảnh cũ, mảnh đất ấy đã hiện về trong tôi những tháng năm hai mùa mưa nắng chúng tôi tụ hội nơi đây cùng đi cùng về, biết bao kỷ niệm còn đây khi trên đầu có hai thứ tóc mà muối nhiều hơn tiêu, cuộc đời thăng trầm xuống lên bầm dập, nhưng hình ảnh những ngày tháng xa xưa ấy sao mà dễ thương, hồn nhiên và đẹp đến thế!  Những ngày lưu lại với làng, mấy dạo lân la ra chợ Cạn, tìm về kỷ niệm ngày nào, hình ảnh những cô nàng thôn nữ duyên dáng má ửng sắc hồng dưới vành nón quai đen nụ cười e thẹn long lanh đôi mắt huyền mộc mạc, những nàng nữ sinh áo trắng trường tỉnh đạp xe qua về trên đường chợ quê, tay mân mê sách vở, lòng xây đầy mộng đẹp ngập tràn ước mơ.  Và những cậu con trai trong vùng được học hành, có tí văn minh tỉnh thành đô hội, ra với đời thì chả bằng ai nhưng về quê đã là “tài hoa trí thức”.

Nhìn cảnh cũ nhớ lại người xưa, bao nhiêu kỷ niệm tuổi thiếu thời hiện về, tìm ai không biết hỏi ai, bạn bè cùng trang lứa một thời người còn kẻ mất, ngậm ngùi trước bao đổ nát của quê hương sau những năm tháng dài triền miên quằn mình trong khói lửa, xót thương những thằng bạn đã nằm sâu trong lòng đất, số khác đa phần lưu lạc tận nhiều vùng xa xôi dẫu có nghe tin nhưng dễ gì liên lạc, một nỗi buồn rười rượi len vào tâm tư, để rồi mang đi từ đó… Mỗi lần nhớ về quê nhà ngoài làng mạc ruộng vườn đường đi lối xóm, chợ Cạn cũng hiện về với tôi qua nụ cười người con gái ngây thơ, tất cả đã để lại nỗi nhớ suốt đời cho người xa xứ. Như đã nói: đến nay chợ Cạn đã được di dời qua một địa điểm cách vị trí cũ không xa , bên kia con đường nơi trước kia là trụ sở hành chánh xã Triệu Sơn, dù chỗ mới hay cũ chợ Cạn vẫn là chợ Cạn, chợ Cạn của tôi những ngày xa xưa ấy là môt bầu trời kỷ niệm, là niềm vui của tuổi hoa niên, là niềm thương nỗi đau của những ngày ly tán, và nỗi nhớ khôn nguôi của ngày biền biệt ly hương.

Chợ Cạn mãi còn giữ lại trong tôi một vòm trời riêng rẽ với nét vẽ quê hương xuyên những con đường rợp bóng mát cành tre, những đêm hè oi ả rong chơi dưới ánh trăng lồng qua cành lá, những ngày thu se lạnh với lá vàng nhẹ nhàng bay lất phất trên lối về, những mùa đông lạnh lùng dầm dề mưa lụt, và những ngày lễ hội rộn ràng trên con đường quê trải dày cát mịn lối đi ngõ về xuyên ngang chợ Cạn, bao nhiêu hình ảnh quay lại từ những tháng năm xa xưa, tất cả đều đầm ấm hiền hòa của một thời an bình từng có trên vùng trời quê hương yêu dấu.

Trên vùng đất quê hương hầu như tôi đã đi qua khắp mọi miền đất nước, từ những thành phố lớn với những ngôi chợ sầm uất tiếng tăm, rồi trên bước đường chiến chinh, tôi cũng từng biết đến nhiều chợ quê nghèo và cả những ngôi chợ đã tả tơi sau chiến trận, những gì đã thu góp được dưới đôi mắt mãi còn lưu lại trong tim như món hành trang giữ vào ký ức mang theo khi rời quê mẹ, nhưng đặc biệt hình ảnh chợ Cạn quê tôi gợi lại đậm đà qua quãng đời niên thiếu nơi thôn dã, một ấn tượng sâu sắc khắc dấu vết hằn in thành nỗi nhớ không nguôi. Đôi lần đọc được trong bút ký thời binh lửa của vài tác giả đã nhắc đến chợ Cạn quê tôi, lòng cứ bồi hồi nhớ nhớ thương thương về chân trời dĩ vãng.  Xin cám ơn người! đã dành cho mảnh đất khô khan cằn cỗi ấy một mảnh vụn nhớ nhung dù cho nhỏ nhoi bằng những lời văn mượt mà gợi cảm.

Và giờ đây, tôi đang viết về chợ Cạn như một lời tâm tình: với những ai đã từng có lần dẫm bước đi qua; với những đồng hương vùng của tôi và cũng xin chia xẻ với mọi người về nơi quê nghèo nơi tôi đã cất tiếng khóc chào đời, để rồi lớn lên chứng kiến cảnh quê mình phải gánh chịu bao đắng cay trần ai thế cuộc.  Tôi không thể nào tả nó đầy đủ qua từng giai đoạn đổi thay tường tận, nhưng tựu trung chợ Cạn là môt chợ quê xứ nghèo, tự nó đã mang đầy đủ tính văn hóa dân gian Việt Nam thuần khiết như bao nhiêu cái chợ quê trên khắp quê hương mình, với tôi và có thể với tất cả những người vùng của tôi thì chợ Cạn là một vòm trời kỷ niệm khó quên, cho nên dù xa xôi cách mấy khi nhớ về quê nhà không thể quên được ngôi chợ quê nghèo nàn đơn sơ mà đậm đà thương nhớ.

Trần Quốc Phiệt

READ MORE - CHỢ CẠN: QUÊ HƯƠNG NỖI NHỚ KHÔN CÙNG - Trần Quốc Phiệt

BẠN HỮU - Trần Bình

 Trần Bình

Cách nhau nửa giờ xe máy
Triệu sơn ở phía không rừng
Khói đồng vương thơm ngõ xóm
Tri âm hò hẹn về cùng

Chợ sao có tên chợ Cạn?
Làng quen, ân nghĩa: Đồng bào* ?
Văn phong* cả chiều quê kiểng
Duyên đồng hương nội trao nhau

Rượu ngon rót tràn ly cốc
Thơ vui trải chiếu men nồng
Bạn đời , bạn văn, bạn học....
Dang tay , cạn chén ...
                              dốc lòng

 

Bổ bả những niềm yêu mến

Câu thơ rứt ruột cho mình

                                                                                     21/9

Trần Bình

                                                         tranbinhga@gmail.com

* Tên làng: Đồng bào, Văn phong

READ MORE - BẠN HỮU - Trần Bình

TUỒNG CHỢ CẠN: BAO GIỜ TRỞ LẠI - Linh Nhân

Nghệ sĩ Xuân Lư trong một vai diễn Chợ Cạn vốn là một địa danh nổi tiếng từ thời nhà Nguyễn, nay thuộc xã Triệu Sơn, huyện Triệu Phong (Quảng Trị). Chợ Cạn thành danh, được chào mời, truyền tụng, thậm chí được nhắc đến nơi chốn cung đình lầu son gác tía bởi nó gắn liền với cái tên "Tuồng Chợ Cạn" - một gánh tuồng ra đời nơi thôn dã xúng xính đào, kép quần lụa áo the. Người ta có thể không ngờ nó đã "nằm lòng" vĩnh viễn trong cái nôi dân ca để làm đại diện hiếm hoi cho môn nghệ thuật sân khấu tuồng cổ điển của một vùng đất. Tiếc thay, Tuồng Chợ Cạn cứ như kẻ tài hoa vang bóng một thời... Thăng trầm Tuồng Chợ Cạn  Trong cuốn băng ghi hình sơ khảo diễn 2 vở tuồng: Phạm Công Cúc Hoa và Nghêu Sò Ốc Hến của một đồng nghiệp quay cách đây 6 năm, tôi may mắn được xem Tuồng Chợ Cạn. Nghệ sĩ Xuân Lư làm đạo diễn.  Nghệ sĩ Xuân Lư thuộc lớp "đồng ấu" của Tuồng Chợ Cạn. 15 tuổi, ông đã đi theo gánh tuồng, giữ chân chạy cờ, tiếp rượu. Cùng thời với ông có nghệ sĩ Lê Quang Nghệ nhưng nay đã là người thiên cổ. Còn Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Thị Liễu, nguyên Giám đốc Nhà hát Tuồng Trung ương, cũng đã xuất thân từ những vai "cô đào" trong cái nôi Tuồng Chợ Cạn.  Trong kho tàng dân ca Bình-Trị-Thiên, Tuồng Chợ Cạn có từ thời Nguyễn Hoàng (thế kỷ XVII). Người lập ra gánh tuồng Chợ Cạn đầu tiên là ông Thất Luận, người làng thợ kèn Hiền Lương (Huế), làm lính võ ca (ca vũ cung đình) dưới triều Khải Định. Gánh tuồng thường khoảng 15 người, gồm: đào, kép, chạy cờ, tiếp rượu, bán vé, nhắc vở, ráp nhạc. Vé xem tuồng có 2 loại: Vé tam liên (3 tiền) và vé ngũ liên (5 tiền), mỗi đêm bán một màu vé cho khỏi lẫn.  Chân "chạy cờ" hồi xưa của Xuân Lư đã làm ông trẻ lại. Bao giờ cũng vậy, hễ nhắc đến "chạy cờ" là ông lại nhắc nhỏm, co duỗi cái chân đau bên phải, như thể ông sắp chạy đến vạch vôi nào đó của sân tuồng. Ký ức Xuân Lư lổn nhổn những hình ảnh sân khấu tuồng vòng cung ba mặt như rạp xiếc, huyên náo âm sắc tiếng nhị, trống, kèn, thanh la; rồi tiếng "kép" chói tai, tiếng "đào" nỉ non, ai oán, lơi lả... xúng xính đào - kép quần lụa áo the trong các điệu hát tướng tá, hát tẩu mã, thương ai, nam xuân và những bước chân chạy cờ rậm rịch.  Theo nghệ sĩ Xuân Lư thì các làn điệu: Nam xuân, nam ai, nam bằng trong ca Huế đều là những biến tấu của điệu nam xuân sân khấu tuồng. Dân chúng xem tuồng mỗi đêm ba bốn trăm người, quây kín ba mặt sân khấu. Tuồng Chợ Cạn nổi tiếng ngót 2 thế kỷ. Gánh tuồng chu chuyển vào tận chốn cung đình phục vụ các ngày lễ tế trong cung đình nhà Nguyễn, nhất là tế Đàn Nam Giao và trình diễn cho Vua ngự lãm. Mãi đến năm 1947, Pháp đánh vào Chợ Cạn và từ đó Tuồng Chợ Cạn đứt gánh. Nghệ sĩ Xuân Lư có 9 năm làm Trưởng Đoàn ca kịch Bình-Trị-Thiên, từng đoạt Huy chương vàng Liên hoan đàn và hát dân ca miền Trung, nhưng hình như, kỷ vật được ông "gói ghém" cẩn thận trong lòng lại là chân "chạy cờ" gánh Tuồng Chợ Cạn! Vì chuyện đó, và cũng vì dự án vực lại Tuồng Chợ Cạn gần nửa tỷ bạc lâm vào cảnh "đánh trống bỏ dùi" mà Xuân Lư than mình là "người cuối cùng của gánh Tuồng Chợ Cạn mà vô duyên!". Một phận tuồng  Lần về Chợ Cạn mới đây, tôi đã gặp một khán giả của gánh tuồng xưa. Tôi hỏi bà cụ Hoà 74 tuổi, người Như Lệ (Hải Lệ), có biết bác Lư không, cụ nói như reo: "Biết. Răng lại không biết?! Cu... Lư chạy cờ. Chú bỏ quá, hồi nớ còn con nít. Cái thằng hấp tấp, toàn chạy hụt hoặc chạy quá, làm rớt cờ xuống đất. Bọn tui cười cho! Tui có cất một cái vé coi tuồng 3 tiền màu đỏ, nhưng sác (lẫn) đi mô tìm không ra. Tiếc thiệt!". Bà cụ tiếc cái vé 3 tiền hẹn bạn xem tuồng đúng vào ngày Pháp đổ về Chợ Cạn. Nghệ sĩ Xuân Lư không biết cụ Hoà, nhưng có lẽ, như thế cũng đủ cho một đời làm nghệ thuật. Biết bao nhiêu biến cố thăng trầm đã qua mà cái chân "chạy cờ" vẫn còn người nhớ thì đâu phải vô duyên! Cứ mỗi lần tiếp chuyện với Xuân Lư, vô tình hay cố ý, ông thường lái câu chuyện về cái "áo sắm tuồng" của Thất Luận. Dù bị Pháp tra khảo, người chủ gánh Tuồng Chợ Cạn vẫn một mực không giao nộp “áo sắm tuồng”. Liên hệ chuyện đó và nói ra chuyện khôi phục Tuồng Chợ Cạn, Xuân Lư cứ như kẻ lỡ làng. Gương mặt đau yếu của ông lợt lạt, xám ngoét. May thay, lão nghệ sĩ đổi đề. Máu tuồng đâu đó bỗng bốc lên chỗ vùng họng, nơi âm vực tuồng lấy hơi ở đó, giọng Xuân Lư đột ngột váng lên lời "Vua" thét: "Bay đ...âu, ném thằng này xuống ng...ục!". Đốm sáng hai con ngươi phát quang trong đôi mắt người diễn tuồng, xương bả vai gồng lên dữ dội, như thể chỉ một tích tắc nữa, "Vua" sẽ rút phăng bảo kiếm để kết liễu kẻ tội đồ! Nay mai, có lẽ tôi sẽ nhớ Xuân Lư không nhiều bằng nhớ bà cụ đã để "sác" chiếc vé tuồng 3 tiền màu đỏ. Trong ánh mắt bà cụ, tôi ngẩn người ra bởi câu hỏi của bà: Có phải Tuồng Chợ Cạn "một đi không trở lại"?   Linh Nhân Nguồn: http://ca.cand.com.vn/vi-VN/xahoi/2008/8/64605.cand

READ MORE - TUỒNG CHỢ CẠN: BAO GIỜ TRỞ LẠI - Linh Nhân

NGÀY XUÂN ĐI TÌM TUNG TÍCH TUỒNG CHỢ CẠN - Trương Hữu Quý

Quảng Trị là mảnh đất có bề dày lịch sử, văn hóa và văn học nghệ thuật song cũng là mảnh đất chịu nhiều hậu quả nặng nề của chiến tranh, ly tán, hủy diệt… Nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, trong đó có tuồng chợ Cạn, một bộ môn nghệ thuật độc đáo đi kèm với nghề xướng ca cũng đã lụi tàn. 

Lần theo một số bài viết ít ỏi của những người đi trước, mùa xuân này chúng tôi tìm gặp một số nghệ nhân ở vùng chợ Cạn, đặc biệt là nghệ sĩ Xuân Lư (hậu duệ đoàn tuồng chợ Cạn), cho phép thế hệ hậu sinh chúng tôi phác thảo ra những đường nét cơ bản về đoàn tuồng này.

Chợ Cạn vốn là một trung tâm thương mại được hình thành khá sớm ở xứ Đàng Trong, thuộc huyện Đăng Xương, phủ Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Mãi cho đến thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chợ Cạn còn thể hiện vai trò đầu mối trung tâm của cả một vùng đồng bằng rộng lớn ven biển bao gồm 5 xã Triệu Sơn, Triệu Thuận, Triệu Trạch, Triệu Trung và Triệu Lăng.
 
 Bấy giờ cứ 10 ngày thì chợ Cạn có một phiên chợ. Nhờ vào vị trí đắc địa này mà nơi đây đã từng tồn tại một loại hình nghệ thuật nổi tiếng ở miền Trung mà nhân dân quen gọi là tuồng chợ Cạn. Thế nhưng để trả lời câu hỏi, tuồng chợ Cạn ra đời và được hình thành như thế nào thì chưa ai có câu trả lời thỏa đáng.

Năm 1996, Tiến sĩ Nguyễn Bình Phó Giám đốc Sở VH -TT Quảng Trị (nay là Sở VH, TT- DL) trong Đề án “Nghiên cứu, bảo tồn và khôi phục nghệ thuật tuồng chợ Cạn” có nêu: “Có ý kiến cho rằng tuồng chợ Cạn được hình thành dưới thời các chúa Nguyễn. Quảng Trị là điểm dừng chân đầu tiên của chúa Nguyễn, thủ phủ Ái Tử (1558-1570) đến thủ phủ Trà Bát (1570 -1600) và Dinh Cát (1600 -1626). 

Trong 68 năm tồn tại trên đất Quảng Trị trước khi thiên di vào Phú Xuân, những lớp người đầu tiên đã mang nghệ thuật dân gian tuồng ở Bắc vào tự diễn cho nhau xem để làm khuây khỏa, vơi đi nỗi nhớ về cố hương. Lối diễn sơ khai này có thể là tuồng đồ (như là một thứ hát bộ, sau dần nâng lên tuồng pho và tuồng thầy). 

Có người cho rằng tuồng chợ Cạn được hình thành dưới triều vua Tự Đức (1848- 1883), một ông vua giỏi văn chương và mê các loại hình nghệ thuật, đặc biệt là tuồng. Cũng có nhiều ý kiến cho rằng tuồng chợ Cạn xuất hiện khá muộn vào những năm đầu thế kỉ XX mà cụ thể là dưới thời vua Khải Định (1916-1925). Vấn đề nguồn gốc xuất xứ và thời điểm hình thành tuồng chợ Cạn là một đề tài lý thú cần phải được đi sâu nghiên cứu để có thể tìm ra lời giải đáp thỏa đáng”. 

Đặt vấn đề như Tiến sĩ Nguyễn Bình quả là đúng mức, vì do đặc thù tuồng chợ Cạn là nghệ thuật biểu diễn dân gian, lại do chiến tranh và ly tán, chỉ tính từ thời chống Pháp và chống Mỹ mới đây thôi thì hoạt động biểu diễn đã không có điều kiện để tồn tại trong một thời gian dài nên khó lòng đưa ra những kiến giải xác thực. 

Điều đáng tiếc là hiện nay, khi tìm về hoặc tiếp cận với đoàn tuồng chợ Cạn như nội dung bài bản, phương thức, quy mô hoạt động của đoàn thì gần như đã bị phong kín bởi người trong cuộc và nhân chứng đều đã trở thành người thiên cổ, không ai để lại dòng ghi chép hoặc vết tích gì.

Ở vào thời điểm là năm 1996, khi Tiến sĩ Nguyễn Bình trong đề án trình Bộ VH-TT vừa nêu trên là thời điểm còn mang tính khả thi vì theo ông thì “những nghệ nhân tuồng cao niên, những người già am hiểu đã một thời sống và gắn bó với tuồng chợ Cạn hiện đang còn sống, chúng ta có thể dựa vào các nhân chứng, các nghệ nhân này mà chấn hưng phát triển tuồng chợ Cạn như: Nghệ sĩ Xuân Lư, 68 tuổi; cụ Trần Cương, 82 tuổi hiện sống ở chợ Cạn; nghệ nhân Ngô Thị Liễu, 78 tuổi, người Như Lệ - Quảng Trị sống ở Huế, ông Có, 76 tuổi, một nghệ nhân tuồng hiện đang sống ở Đà Nẵng. Ngoài ra còn có những nhà nghiên cứu âm nhạc, nghiên cứu văn hóa am hiểu về tuồng như Lê Quang Nghệ, Trần Quốc Tiến, Trần Thanh Tâm, nhà nghiên cứu tuồng Hoàng Châu Ký...”.

Tất cả những chỗ dựa mà chủ đề án nêu trên, nay chỉ còn nghệ sĩ Xuân Lư, nhưng ông đã nằm một chỗ do tai nạn giao thông gần chục năm nay rồi. Rất may là nghệ sĩ Xuân Lư, hội viên Hội VNDG Việt Nam vào mùa xuân này sức khoẻ và tinh thần còn đang dồi dào, minh mẫn. 

Và đã ký thác vào thế hệ chúng tôi những điều ông tâm huyết về văn nghệ dân gian vùng đất Quảng Trị, trong đó ông đặc biệt lưu tâm đến tuồng chợ Cạn, vì đó là nơi ông sinh ra, là cái nôi nuôi dưỡng ông trở thành nghệ sĩ. Kể điều này ra để thấy, mọi ứng xử chậm trễ đối với di sản văn hóa phi vật thể như tuồng chợ Cạn chẳng hạn, là rất ngặt nghèo. 

Bằng những gì nghệ sĩ Xuân Lư cung cấp và dựa vào lát cắt là lúc cụ Thất Luận làm Trưởng đoàn, tức ở vào giai đoạn phát triển rực rỡ nhất của đoàn tuồng chợ Cạn, chúng ta vẫn có thể phác thảo, dựng lại được quy mô và phương thức hoạt động của đoàn. 

Địa bàn hoạt động, biểu diễn của tuồng chợ Cạn trước hết dựa vào lợi thế những phiên chợ Cạn 10 ngày nhóm họp một lần; khi có công chúng tập trung hết sức tấp nập đông đúc thì đoàn tổ chức biểu diễn. Tương tự đoàn tuồng chợ Cạn (theo lời kể của nghệ sĩ Xuân Lư và một số người dân trong vùng) thường đến biểu diễn ở các đình chợ trong tỉnh như đình làng Câu Nhi (huyện Hải Lăng), Chợ Phiên (Cam Lộ), Chợ Đình Bích La (Triệu Phong), chợ đình Mai Xá (Gio Linh), đình làng Lập Thạch cạnh chợ Hôm, chợ làng Đông Hà... 

Có năm đoàn tuồng chợ Cạn ra tới Quảng Bình, đặc biệt hơn là những chuyến được mời vào Huế diễn. Đoàn hát theo hai phương thức hoặc là tự tổ chức hoặc được mời tới diễn. Nếu tự tổ chức thì tự bán vé, trả tiền cho nơi diễn về khoản thuê rạp. Ngược lại nơi nào đó mời thì tiền bán vé nơi mời tự thu, họ chỉ trả cho đoàn thù lao từng vỡ diễn theo thỏa thuận nhưng tiền thưởng thì đoàn được hưởng riêng. Thời gian diễn vì vậy cũng tùy theo yêu cầu đôi bên thỏa thuận. Thường một vỡ diễn kéo dài hơn một tuần. Nếu rút ngắn thì còn 3 đêm diễn gọi là dàn vỡ, còn kéo dài thì có khi đến nửa tháng. 

Lúc cụ Thất Luận làm trưởng đoàn tuồng chợ Cạn thì số diễn viên và việc phân bổ các vai diễn như sau: 

Vai kép: Ông Thất Luận (tên thật là Trần Văn Luận ở Thượng Trạch, Triệu Sơn ) vừa là trưởng đoàn kiêm đạo diễn, diễn viên; ông Kiểm Ứng (tức là Trần Ứng, làng An Phó); ông Trần Hùng, ông Trần Công Đốc; ông Huỳnh Tỵ, ông Trần Lạng (tức Bát Lạng ); ông Lê Trong, ông Lê Thẻ (Cửu Thẻ ); ông Trần Dục (làng An Lưu, vai hề ), cụ Thiệp...

Vai đào: Cô Trần Thị Huế (con ông Trần Công Đốc ); cô Trần Thị Kiến, bà Đốc (vợ ông Trần Công Đốc ); cô Lê Thị Huế; cô Trần Thị Liễu, vai mụ; bà Trần Thị Nậy...

Nhắc tuồng: Ông Diệu Sâm.

Ngoài ra còn có các thành phần chạy hiệu và các đào kép các nơi khác được mời về tham gia. 

Trong những năm hoạt động sôi nổi, đoàn đã để lại những ấn tượng sâu đậm trong nhân dân nhờ những vai diễn đặc sắc. Phần lớn các vỡ diễn này rút từ tích truyện của Trung Quốc như: “Mạnh Lệ Quân”, “Tam Hạ Nam Đường”, “Tam Quốc”, “Tây Du” nhưng cũng có những vỡ rút từ tích cổ dân gian như “Thạch Sanh Lý Thông”, “Thoại Khanh Châu Tuấn”, “Phạm Công Cúc Hoa”, “Lâm Sanh Xuân Nương”. 

Một số vỡ bi hùng khác lấy đề tài từ trong những cuộc tranh chấp, chính tà để giành ngôi báu rất thích hợp với khán giả đương thời như “Đào Phi Phụng”, “Tam Nữ Đồ Vương”... Đặc biệt là vỡ “Sơn Hậu”, đây là vỡ tuồng đặc sắc của đoàn tuồng chợ Cạn. Các nghệ nhân thủ vai chính trong vỡ này vẫn được người dân truyền tụng và nhắc đến với lòng ngưỡng vọng đó là: Ông Thất Luận (vai Phân Định Công), ông Kiểm Ưng (vai Tạ Ôn Đình), ông Trần Dục (vai Khương Linh Tá, ông Trần Hùng (vai Đổng Kim Lân)... 

Thời kỳ đoàn tuồng chợ Cạn phát triển mạnh là lúc tuồng ở Huế nói riêng và tuồng miền Trung nói chung đang đi vào con đường suy thoái, tàn tạ. Tuồng cung đình không được giới quý tộc nâng niu, say mê thưởng ngoạn như vào những năm cuối thế kỷ XIX thì riêng tuồng chợ Cạn vẫn giữ được những nét truyền thống và tiếp tục phát triển. Nhà hát tuồng chợ Cạn (ca trường) được xây dựng theo lối truyền thống gần giống với trường hát Đồng Xuân Lâu ở Huế. 

Trang trí sân khấu được thể hiện công phu, đẹp, nhưng thường chỉ vẽ một cảnh, không thay đổi và không có các loại phông màn khác. Nhạc cụ tuồng chợ Cạn thường được sử dụng là hai trống chầu đặt hai đầu, trong những lần biểu diễn người cầm chầu là một khán giả thạo tuồng được đoàn mời, chủ yếu là đánh trống thưởng; thưởng có tiền thì giục một hồi, khen nghệ thuật diễn thì điểm một trống. 

Trống chầu được đặt trên chòi, ngoài ra nhạc cụ còn có thanh la, đàn bầu kèm sanh sứa (sứa làm bằng sừng trâu kêu rất trong tiếng). Về diễn xuất tuồng chợ Cạn người ta phân biệt có: tuồng đồ (lối diễn xướng như hát bộ tự nhiên, giản dị), tuồng pho (diễn theo lối chương, hồi có lớp, vỡ theo điển tích, điển cố, tuồng thầy (tức có thầy thạo tuồng dàn dựng, bày vẽ diễn xuất). Về điệu thì chủ yếu sử dụng các làn điệu như: Nam, Khách, Tẩu mã. Nam (có Nam thương, Nam bình, Nam ai... tùy theo tâm trạng mà dùng); Khách (là làn điệu vương trượng, sang trọng thường dùng cho tướng lĩnh, vua chúa) Tẩu mã (dùng khi ra trận, chinh chiến, theo tiếng vó ngựa).. . 

Qua những gì đã trình bày ở trên, chúng tôi có thể đưa ra nhiều hướng nhận định, trong đó có một hướng là: Liệu tuồng chợ Cạn ở Quảng Trị có phải là một trường phái tuồng riêng biệt hay cũng như các đoàn tuồng khác (như đoàn Thanh Bình ở Huế chẳng hạn) hoạt động ở địa phương chợ Cạn? Chúng ta hãy tham khảo ý kiến của Phó Tiến sĩ Tôn Thất Bình về mối giao lưu văn hoá văn nghệ khá đậm đà giữa Quảng Trị và Thừa Thiên Huế: “Đóng góp cho nghệ thuật tuồng Huế, ở Quảng Trị có các nghệ nhân nổi tiếng như Trần Văn Luận thuộc lò tuồng chợ Cạn (nay thuộc xã Triệu Sơn, Triệu Phong) được phong thất phẩm, nhiều lần được mời vào kinh đô để trình diễn và dạy tuồng.

Trong những ngày ở tại Huế, Thất Luận vẫn thường gặp gỡ các đội trưởng đội tuồng Thanh Bình để bàn bạc về nghệ thuật, nhiều lần trình diễn cùng các nghệ nhân xuất sắc của Huế tại rạp Đồng Xuân Lâu(1) một rạp hát dân gian có quá trình hoạt động lâu nhất ở Huế (1923-1983). Nghệ nhân Trần Xuân Dục, cũng thuộc lò tuồng chợ Cạn, nguyên trưởng đoàn múa hát cung đình Huế (Ba Vũ) là nghệ nhân xuất sắc của rạp Đồng Xuân Lâu, có cuộc sống gắn bó với Huế gần suốt cuộc đời(2), rất nhiệt tình và chân thật trong cuộc sống nghệ sĩ. Bà Ngô Thị Liễu ở Như Lệ, nguyên Giám đốc nhà hát tuồng Trung ương Hà Nội, thời còn trẻ là dâu của ông trưởng đoàn tuồng ở Huế là ông Tá Heo (do có chức Tá quốc khanh). Đây là đoàn tuồng đặc biệt, các diễn viên trong đoàn đều là người trong gia đình, con trai, con gái, dâu, rể đều là đào kép.

Trong mối duyên tình văn nghệ ấy, bà Liễu đã kể lại lòng say mê, háo hức, bồn chồn của mình khi đội tuồng Thanh Bình từ Huế ra Quảng Trị trình diễn. Trong những dịp hiếm có ấy, cô bé Liễu được tiếp xúc với các tài danh Huế bấy giờ như cô Cháu Em, cô Ba Thôi, chú Bát Cao, chú Cửu Đốc, thầy Đội Em, khát khao mơ ước thành một nghệ sĩ nổi tiếng như họ. Theo tiếng gọi của nghệ thuật, cô đã trốn nhà ra đi, vừa tránh cái nạn phải chịu lấy tên Tây phó sứ Quảng Trị đang sai mối lái đến hỏi, vừa để thực hiện nguyện ước hằng ấp ủ của mình. Trở thành dâu của ông Tá Heo, đó là bước đầu tiên dẫn cô đến với nghệ thuật tuồng. 

Trường hợp cô Liễu cũng giống như ông Thất Luận, ông Trần Xuân Dục, là những người từ đất Quảng Trị vào Huế để góp phần phong phú hoá nghệ thuật tuồng ở đây. Ngược lại có trường hợp các quan lại của kinh đô Huế được bổ ra Quảng Trị đã làm khởi sắc phong trào tuồng ở đây như cụ Nguyễn Hiến Dĩnh, thời gian làm Án sát ở Quảng Trị đã cho dựng một rạp hát rất lớn ở trong thành Quảng Trị, tổ chức một đội hát tuồng, diễn viên của đội hát được ăn lương theo lối tổ chức quân đội nhà Nguyễn. Đội hát này hằng đêm diễn tuồng cho nhân dân xem, rất được quần chúng hoan nghênh(3)...” 

Điều này giải thích thêm là vì sao các nghệ sĩ là diễn viên đoàn tuồng chợ Cạn đều được triều đình Huế phong tặng phẩm hàm.
Cuối cùng như đã nói, tất cả do chậm trễ mà không phục hồi được tuồng chợ Cạn, một bộ môn nghệ thuật gắn với các nghệ sĩ làm nghề xướng ca đã tàn lụi, nhưng thật sự nó đã thất truyền chưa? Trả lời câu hỏi này xin dành cho ngành văn hoá.                                 ***

(1) Nghệ nhân Trần Văn Luận đã hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Pháp, hiện ở xã Triệu Sơn còn bảng ghi công.
(2) Sau giải phóng 1975 nghệ nhân Trần Xuân Dục vì điều kiện kinh tế khó khăn đã cùng gia đình đi kinh tế mới ở Sông Bé và đã mất ở đấy.
(3) Xem: “Tính tương đồng giữa hai mảnh đất qua văn nghệ dân gian” của Tôn Thất Bình, Tạp chí Cửa Việt số 5/1990, tr.75.
 

TRƯƠNG HỮU QUÝ

Nguồn: http://baoquangtri.vn/default.aspx?TabID=99&modid=488&ItemID=38268 

Đăng lại trên trang http://langphuongson.tk/vi/

READ MORE - NGÀY XUÂN ĐI TÌM TUNG TÍCH TUỒNG CHỢ CẠN - Trương Hữu Quý

NGUYÊN QUÁN QUẢNG TRỊ - Nguyễn Quý

Em có biết nắng Đông Hà là nguyên quán Quảng Trị ?
Mây không về Triệu Phong cháy bàn chân quê Triệu An
rực hè Cửa Việt
Đôi mắt em bé Vĩnh Linh khát biển Cửa Tùng 
rùng mình Cồn Cỏ
Gió Lào to, mùa khô mẹ không đi chợ
Con cá dưới ao chiều lờ đờ khó thở
Chết trong đêm trăng.

Mãi chờ gió nồm, em về lướt qua đêm sáng
Nứt ruộng Hải Lăng
Đêm nay cúp điện
Lặng im làng buồn.

Chú bé cởi trần tắm giếng
Múc mấy gàu xối lên ngực trần tháng Sáu
Thạch Hãn đã quen rồi! chẳng thể biết đau
Đã trôi qua những mùa...
Những mùa
Những mùa...mỏi mệt
Sông vẫn mãi Sông.

Biểu dương lòng bàn tay, cục đất tròn còn mùi đạn
Cồn Tiên đồi cao su Xanh
Dạo quanh xứ sở ngỡ ngàng máu tanh
Thành Cổ đã yên bình.

Những cơn giông ậm ờ Đường Chín
Hứa hẹn Khe Sanh mưa rừng
Núi Trường Sơn úp mở tình Lao Bảo
Cam Lộ buồn biết làm sao?
Thôi ghé Cùa mà ngơi nghỉ
Bình minh ta trở lại Đông Hà
Dù em bỏ lại mình giữa tháng ba
Ta vẫn ở với nắng quê nhà và nguyên quán Quảng Trị
Mặc những mùa qua.

Lạc mất ta
Giấc mơ xa khát nắng
Ớt quê miềng dù cay đắng cũng muốn ăn
Nhớ như điên
Củ khoai lang đem luộc
Mùa rét nhai vui.

Mùng 4 Tết nhớ ghé Bồ Bản chơi
Bạn bè lâu ngày gặp lại
Lai rai cho hết một ngày (hi hi)

Rồi
Không thể hoài niệm hết những tuổi thơ. Ôi:
Những con đường đất đỏ
Những mái nhà nhỏ
Những nắng nhiều mùa
Những rét lạnh mưa
Những trăng đồng lúa
Những trường năm xưa
Những em tình cũ
Những trò rất trẻ
Những những không xuể
Quảng Trị.. Quảng Trị.

Để rồi thâm tâm rung cảm lên
Yêu Quảng Trị, yêu mạ, nhớ ba
Hỡi mình và những đứa con xa ,hãy lâu lâu về với nắng Đông Hà để biết mình còn nguyên quán Quảng Trị
Hẹn em mùa  sau nhé
Ta chờ....

Nguyễn Quý 

Ảnh minh họa của Đinh Thanh Hải: Cầu Hiền Lương

READ MORE - NGUYÊN QUÁN QUẢNG TRỊ - Nguyễn Quý

DƯỚI HÀNG SẤU ĐÊM & CON PHỐ NHỎ - Phạm Ngọc Thái

Phố vẫn phố, hàng sấu xưa rụng lá
Ngỡ yên rồi còn lạc bước canh khuya
Nên câu thơ anh theo đông về vội vã
Tình của đôi ta dòng sông chảy man mê...
Đêm đã lạnh vầng trăng còn thao thức
Trăng bay trên trời, anh cứ thương em
Xưa mộng nguyệt này, nay sao thấy khác!
Gió nhắc thầm thì... em có nhớ không?
Em ngủ bên chồng. Thôi, cũng đừng tiếc nữa!
Mấy ai yêu trọn vẹn đâu em?
Thưở đó đẹp nhiều mộng mơ em nhỉ...
Thơm mát cõi thơ, hồn ta ru êm.   
Anh lưu giữ chút tình trên trang giấy
Đi hết phố xa về khắc khoải bên thềm
Rồi tự trách với mình sao buổi ấy
Lại giục em lấy chồng để đau mãi con tim?                              

 Viết cuối mùa đông

Phạm Ngọc Thái
thai_quanthanh@ymail.com

READ MORE - DƯỚI HÀNG SẤU ĐÊM & CON PHỐ NHỎ - Phạm Ngọc Thái

Quỳnh Châu - NGHĨA TÌNH

(Kính tặng Anh Trương Nguyễn)

Đường nhà Trương nguyễn hôm nao

Gian nan như thể đường vào Thục xưa

Bao lần anh đạp gió mưa

Trong cơn gió chướng ngõ trưa vắng người

Câu thơ hào sãng cả cười

Ngâm niềm hiếu nghĩa bùi ngùi trong ta

Héo mòn tấc dạ quê cha

Bao năm đất khách nay là cố hương

Dòng đời trải mấy mù sương

Tìm nhau ngày cũ đoạn trường chia phôi

Trụ đồng họ Mã kia thôi

Câu thơ sắc lạnh giữa thời áo cơm

Giữa đời đâu tính thiệt hơn

Thanh cao là đạo thanh bần là duyên

An nhiên trong cõi lụy phiền

Nhịp cầu thơ nối những miền riêng chung

Từ câu chuyện buổi tương phùng

Đâu hay duyên khởi trùng trùng đêm nay

Nghĩa tình trân trọng trên tay

Lời thơ thô rụng giải bày lòng ta .

QUỲNH CHÂU
Hình minh họa: Khúc tì bà. Tranh của họa sĩ Ái Lan

READ MORE - Quỳnh Châu - NGHĨA TÌNH

KỶ NIỆM LÀNG QUÊ - Nguyễn Hồng Trân

Hồi ấy vào dịp đầu xuân, tôi từ Cố đô Huế về quê nội cùng ba tôi để thăm bà con ở thôn Phú Long (gần nhà thơ La Vang), thuộc huyện Hải Lăng tỉnh Quảng Trị. Hồi đó (1946), tôi mới học lớp nhì. Từ nhỏ ở Huế nên tôi chưa biết gì nhiều về làng quê xứ sở của mình lắm. Mỗi một lần về quê, ông nội tôi, ba tôi và các chú bác đều kể nhiều chuyện này chuyện nọ về lịch sử của quê nhà. Khi nghe kể, tôi rất xúc động và tự hào với những gì Tổ tiên ông cha đã gắn bó bao đời cùng mảnh đất nghèo này và đã vượt qua bao cay đắng với thiên tai, địch họa để sống còn và tạo dựng nên quê hương tồn tại bền vững, mặc dù nay vẫn chưa được giàu có, nhưng dân làng không còn đói rách như trước nữa. Các lớp con cháu trưởng thành, học hành tiến bộ. Hiện nay có đến hàng chục vị Giáo sư, Tiến sĩ, Thạc sĩ, như GS. TSKH Nguyễn Mạnh Duy (đã mất), GS. TS. Nguyễn Bá Hưng, TS. Nguyễn Thị Ngân Hà, TS. Nguyễn Bá Viễn, TS. Nguyễn Bá Du v.v… 

Có một điều rất thú vị mỗi khi tôi về làng là thế nào cũng tìm đến các hàng tre quanh vườn nhà ông Trương Hữu Trúc, ông Nguyễn Thiện, ông Trịnh Cẩu, ông Phạm Vãn… để xem những tổ chim rôộc-rôộc*. Hồi đó, tôi và các bạn bè tôi ở quê cứ say mê ngắm nhìn cá tổ chim ấy mà lòng cảm phục sự thông minh, tình nghĩa xây tổ ấm gia đình của loài chim hoang dã này. Chúng tôi tìm chỗ khuất để chờ xem các đôi vợ chồng hoặc tình nhân của loài chim ấy thể hiện thế nào khi xây tổ ấm cho mình trên các ngọn tre. Hai con thay nhau tìm lấy nguyên vật liệu rồi đem về xây thành tổ. Vật liệu gồm toàn những lá tranh tước nhỏ ra để xây. Phải nói rằng chưa có một loài chim nào xây được cái tổ đẹp và công phu và đầy tính lãng mạn như thế! Mỗi đôi chim đều có 2, 3 tổ cho mình. Một tổ để hai vợ chồng hoặc tình nhân nằm chung, một tổ có 2 quai phía dưới để giao lưu với đồng loại; một tổ để cho con cái nằm với nhau. Đặc biệt cái tổ để cho con cái ở thì có cái vòi nhỏ rất dài để cho an toàn  đề phòng mọi sự bất trắc xẩy ra (các loài chim to như quạ, diều hâu… không thể vào bắt các con của chúng được).

Chúng tôi quan sát chú ý đến những đôi chim rôộc-rôộc hót và đứng ở cái tổ “giao lưu” cứ hót véo von một lúc thì có những đôi chim đồng loại đến đậu bên cành tre rồi hót cùng nhau những điệu liu lo réo rắc thăng trầm nghe rất dễ cảm. Tuy âm điệu hót của loại chim này không đa âm nhạc điệu hay bằng loại chim “ Ca sĩ” như chim khướu, chim hoàng anh, vành khuyên, họa my, chích chòe, chào mào, sáo sậu v.v… nhưng nó cũng có âm điệu, tuy mộc mạc nhẹ nhàng nhưng gợi cảm.

Đặc biệt hơn các loại tổ chim khác, tổ chim rôộc-rôộc che mưa, che nắng, mùa hè thì mát mẻ, mùa đông thì ấm áp vì không bao giờ mưa thấm nước ướt vào trong tổ cả. Các tổ chim khác thì đơn sơ, làm tổ đẻ trứng, nở con, khi con lớn biết bay và tự lực được thì bỏ tổ không dùng, lần sau lại xây tổ khác. Nhưng tổ chim rôộc-rôộc thì (theo sách) nó có thể sử dụng vài ba lần nếu thấy vị trí của tổ đẹp và an toàn. Loài chim này cũng đặc biệt về tình cảm vợ chồng giữa con trống và con mái gắn bó với nhau rất tình cảm (chúng rỉa lông cho nhau, mớm cho nhau ăn khi bắt được con mồi ngon). Nếu con mái hay trong mất đi thì sau một thời gian nó cũng tìm đối tượng khác để xây dựng tổ ấm gia đình. Khác với loài chim bồ câu, chim cánh cụt, chim quốc chỉ một vợ một chồng. Khi một con mất đi thì con kia chỉ sống một mình cho đến chết. Đặc biệt là con chim quốc, khi một con qua đời thì con còn lại cứ kêu rên rỉ hoài cho đến chết.

Chuyện về loài chim rôộc-rôộc quê tôi chỉ là một kỷ niệm xa xưa còn đọng lại trong tôi từ thời niên thiếu đến nay. Tiếc rằng giờ đây không hiểu sao mà nhiều nơi miền quê không thấy bóng dáng loài chim này nữa? Chắc có lẽ vì qua bao cảnh chiến tranh mưa bom, lửa đạn tàn phá khắp nơi trên quê hương đất nước thì con người cũng mất mát nhiều huống chi những loài chim chỉ biết nương tựa vào rừng cây, cỏ lá!

Thật là tiếc! Mỗi lần tôi cũng như bạn bè tôi về quê khi nhìn những hàng tre đều tưởng nhớ đến những tổ chim rôộc-rôộc đang líu lo bản nhạc vườn quê thanh bình mà lòng chúng tôi tràn ngập bao niềm nhớ nhung da diết.

Loài chim rôộc-rôộc đâu rồi?

Lòng ta khắc khoải suốt đời không quên.

Ta đi khắp cả mọi miền,

Cứ mong có lại nỗi niềm ngày xưa…

Nguyễn Hồng Trân

nghongtran38@gmail.com

 * Chim rôộc rôộc có tên khác là tồng rộc, tộc rộc,  rồng rộc hay dòng dọc (miền Nam).

Ảnh minh họa từ trang LanAnhBirds.com

READ MORE - KỶ NIỆM LÀNG QUÊ - Nguyễn Hồng Trân

Tưởng niêm 5 năm ngày cố họa sĩ-nhạc sĩ LÊ NHẬT LINH mất - Tin của Lê Thiên Minh Khoa từ BR-VT

 Lê Nhật Linh (1962-2007)

Chiều tối ngày  17.12. 2011 tại vườn nhà CỐ HỌA SĨ- NHẠC SĨ  LÊ NHẬT LINH  - nơi mẹ LNL đang sống- thuộc xã Hòa Hội- huyện Xuyên Mộc- tỉnh BR-VT, các VNS và thân hữu của Lê Nhật Linh tổ chức đám giỗ & ĐÊM TƯỞNG NIỆM 5 NĂM NGÀY MẤT CỐ HỌA SĨ- NHẠC SĨ LÊ NHẬT LINH (em ruột LTMK). Đến dự có đông đảo VNS & bạn bè của Linh từ nhiều tỉnh thành; hội viên các Hội VH-NT; các CLB thơ ca, thư pháp; lãnh đạo phòng VH-TT huyện Xuyên Mộc & chính quyền địa phương.

   Chương trình ĐÊM TƯỞNG NIỆM mở đầu bằng những lời tâm tình tưởng nhớ của các nhà thơ-văn-thi hữu : Mai Châu, Nguyên Thương, Dương Cao Tần, Nguyễn Hải La ... Sau đó, Ô. Nguyễn Ngọc Lý- Phó phòng VH-TT huyện Xuyên Mộc pháp biểu tưởng niệm và LTMK thay mặt GĐ cảm ơn tấm lòng của bè bạn đối với người em đã khuất & GĐ mình. Khi nhập tiệc các thân hữu lại hoài nhớ một người bạn tài hoa mà vắn số qua những ca khúc của Linh được hát tại sân khấu trước nhà & từ CD bạn bè thực hiện cho Linh do các nhạc sĩ ca sĩ Nguyễn Dũng, Đỗ Dũng (TP. HCM); Xuân Giang (Đà Lạt), Thúy Liễu, Thi Nga...thể hiện; trong khi bao quân sân vườn là mấy chục bức tranh của Linh được bạn bè sưu tầm & đóng giá trưng bày.

   Xin giới thiệu với bạn đọc & thân hữu  những bức tranh của Linh được bạn bè sưu tầm &  trưng bày hôm đó do Nhà nhiếp ảnh Lê Nhật Ánh chụp:

 Chân dung tím

 Đà lạt

 Hương đêm

 Lục bình

 Mưa đêm

 Quỳnh

 Thiếu nữ độc ẩm

 Vô thường

 Rock

READ MORE - Tưởng niêm 5 năm ngày cố họa sĩ-nhạc sĩ LÊ NHẬT LINH mất - Tin của Lê Thiên Minh Khoa từ BR-VT

Tuệ Thiền Lê bá Bôn - ĐƯỜNG VỀ MINH TRIẾT

(Từ trang 51đến trang 60)

Hoa Cỏ

Cỏ dại ven đường

Hồn nhiên điểm nụ

Giữa chút tầm thường

Bao la hội tụ

(T/chí Tài Hoa Trẻ, Xuân 2001)

(Trang 51)

------------

Tìm Lại Chính Mình

(“Khuôn mặt thật muôn đời” của sự

sống chúng ta là gì? Làm sao để ngộ?)

Đừng khẳng định “tôi”

Là thân xác này

(Xác thân tan rã

Luân hồi còn đây)

Đừng khẳng định “tôi”:

Cảm giác, nghĩ suy…

(Huyễn tướng duyên hợp

Càng chấp càng si)

Sống tức “tôi là …”

Vậy Chân Ngã đâu?

-Giác tâm vô trụ

Tịch Chiếu nhiệm mầu…

Lời xưa thánh triết

Minh sư trao truyền

Thành tâm tự ngộ

Xa dần đảo điên

(Trang 52)

------------

Ốc Biển

Điểm xuyết hoa văn hồn cát trắng

Lặng lẽ quên mình giữa cuộc vui

Tay ngà thiếu nữ tung nát vỏ

Ruột ứa buồn đau của đất trời!

(Trang 53)

------------

Gặp Hoa Bụt Sáng Nay

Hoa trước cửa bao năm

Ôm đa đoan: chẳng thấy

Sáng nay lòng tự tại:

Đỏ thắm một màu dâng!

(Trang 54)

------------

Bài Ca Vì Hoà Bình

Chúng tôi yêu hoà bình

Chúng tôi ghét chiến tranh

Đừng si mê quyền lực

Đừng tham vọng tối đen

Dù tuổi thơ nơi đâu

Niềm ước mơ vẫn thế:

Hạnh phúc trong tổ ấm

Bình yên trong tiếng cười

Sự thật ở trên đời:

Hạnh phúc là muốn sống

Ở đâu cũng con người…

Đừng nhân danh sáo rỗng

Hãy dừng tay bom đạn!

Dừng cái “tôi” điên cuồng!

Hãy hát lời chân lí:

Lương Tri là Tình Thương

(Báo Giác ngộ, 10/4/2003)

(Trang 55)

------------

Sóng Tình Yêu

Ta yêu nhau: cây đời xanh hơn

Tầng ô-dôn bớt những vết thương

Lũ chim gọi nhau về đất hứa

Gã bụi đời giũ áo bất lương

Ta yêu nhau: niềm tin ló dạng

Rét nứt mùa, xuân đã nhú lên

Kẻ ô trọc theo đàn sâu nhỏ

Cởi tối đen hoá cánh bướm vàng

Ta yêu nhau: đất trời độ lượng

Rớt hận thù khỏi ánh mắt đau

Sóng tình yêu toả lan vô tận

Tim bình yên, quên thuở nát nhàu

Ta yêu nhau: lòng ta trong hơn

Không để tình yêu hoá oán hờn

Nụ hôn thương nỗi đau trái cấm

Người gặp người giữa cõi bán buôn

(Trang 56)

------------

Nghe Chim Hót

Nếu chẳng đất lành chim không hót

Quên Chân Thiện Mĩ: tâm lưu đày…

Vườn ta tỉnh thức cùng đất nước

Ríu rít hồn xuân ngập sáng nay

(Trang 57)

------------

Mái Ấm

Chưa tan vỡ cũng đầy nứt rạn

Khi tâm hồn không chốn yêu thương

Khi nỗi nhớ không nơi an trú

Khi thuyền đời lênh đênh trùng dương

Nên khát khao mái ấm gia đình

Để vơi bớt muộn phiền đua chen

Để lòng còn vần thơ liêm khiết

Thắm chân tình - phai nhạt ghét ganh

Nên khát khao mái ấm trăm năm

Nhưng… Cõi đời là những phù vân!

Nhìn lại: bao vô thường tiếp nối

Níu chặt?... Buông lơi?... Thấy bàng hoàng!...

Chợt tỉnh ngộ (bao đời lưu lãng)

Tìm về Phật tính - mái nhà xưa

Dừng chân giữa quê hương tâm thức

Thanh thản vầng trăng rọi bốn mùa

(Trang 58)

------------

Cảm Tác Về Tiếng Cười Báo Chí

Văn chương báo chí khéo cười

Cười buồn, cười nhộn, cười ruồi, cười đau…

Tiếng cười rửa sạch lòng nhau

Cây đời rồi sẽ thắm màu lương tri

(Báo BR-VT, 23/10/2004)

(Trang 59)

------------

Nghe Hoạ Mi Hót

Hoạ mi ơi

Nghe sao mà thánh thót!

Ta đang thất nghiệp vì không quen đút lót

Chim hót nhẹ thênh

Ta nặng trĩu nỗi buồn

Hoạ mi ơi

Nghe sao mà vui thế!

Ta đang đau tấm thân đời nổi ghẻ

Xảo quyệt, tham ô, trí thức rởm lúc nhúc trong từng nứt nẻ

Chim đang xuân

Ta còn hạ oi nồng

Hoạ mi ơi

Ta yêu, yêu lắm

Mà lòng ta chưa một với tình em!

(Trang 60)

------------

READ MORE - Tuệ Thiền Lê bá Bôn - ĐƯỜNG VỀ MINH TRIẾT