BÀI THƠ “HOA NHÀI”
VÀ THƠ TÌNH YÊU
CỦA ĐẶNG XUÂN XUYẾN
Nguyễn Đại Hoàng
*
1.
Trong buổi nói chuyện Văn Học
thường kỳ hôm Thứ Bảy tuần rồi, nhiều bạn trẻ
muốn nghe tôi nói một chút về Thơ Đặng Xuân Xuyến.
Tôi bảo: - Các bạn ạ, thực
tình tôi không biết nhiều về nhà thơ Đặng Xuân Xuyến.
Nên nếu phải nói về thơ Đặng Xuân Xuyến thì quả
thật là mông lung - bởi thơ anh ấy bao trùm nhiều đề
tài và thể loại….
- Sao thầy lại dùng từ “bao
trùm”?
- Vâng. Là bởi vì ở bất kỳ đề
tài hay thể loại nào thơ anh ấy cũng đều để lại
nhiều ấn tượng và cảm xúc sâu sắc trong lòng độc
giả. Thực sự là thơ hay đấy! Và các bạn đừng quên
Đặng Xuân Xuyến còn là nhà viết tản văn kỳ tài nữa
nhé.
Do vậy, hôm nay tôi chỉ xin giới
thiệu thoáng qua về THƠ TÌNH YÊU của Đặng Xuân Xuyến
cùng các bạn. Bài nói chuyện hôm nay chỉ là suy nghĩ của
riêng cá nhân tôi.
-
Có một số bạn trẻ ở cuối
phòng đề nghị:
- Thầy nói về bài thơ HOA NHÀI
đi thầy…
HOA NHÀI
.
Lần đầu đến thăm tôi
Cô mang theo một đóa hoa nhài
Hoa bình dị
Tôi mỉm cười
Nhìn mây bay
Hờ hững.
.
Rồi lần sau
Cả những lần sau
Cô không mang thay đổi sắc màu
Vẫn bình dị những đóa nhài
nho nhỏ
Và tôi cười
Hờ hững ngó mây trôi.
.
Rồi một chiều cô không đến
thăm tôi
Một ngày đông hoa nhài không
nở
Tôi ngơ ngẩn bên thiếp hồng
để ngỏ
Ngó mây trời tôi đếm bâng
quơ
Tôi trách cô vội bước sang đò
Không thương nhớ những cánh
nhài nho nhỏ
Thấm trong tôi hương nhài nỗi
nhớ
Tôi trách mình hờ hững ngó
mây trôi
----
Tôi bảo: - Vâng. Bài này hình như
Đặng Xuân Xuyến viết tận năm 1990, tặng cho một người
tên H.H.Ph.
Một bạn nói: - Dạ vâng. Nhưng
mà gần đây có nhiều bài viết về bài thơ này hay lắm.
Thầy đọc chưa?
- Tôi chưa đọc các bạn ạ.
Nhưng tôi nghĩ các bạn đọc những bài ấy là đủ rồi.
Ý tưởng của tôi chắc cũng không có gì mới lạ hơn
đâu!
.
2.
Thế rồi trước sự yêu cầu của
khán phòng. Tôi nói về bài thơ Hoa Nhài của
Đặng Xuân Xuyến.
- Các bạn ạ, nếu đúng Đặng
Xuân Xuyến viết Hoa Nhài vào năm
1990, lúc anh ấy còn trẻ, thì có thể nói đó là một
chuyện lạ đấy!
Lạ bởi sự già dặn của tình,
của ý, của ngôn ngữ.
Lạ bởi tác giả đã mang đến
cho chúng ta không khí, hơi thở và phong cách của văn
chương, phảng phất giọng tình yêu của thi ca - âm nhạc
của hơn 80 năm trước - thập niên 1940.
Một ví dụ tiêu biểu, thuở đó
chúng ta biết đến nhạc sỹ Hoàng Quý (1920 - 1946) với
tuyệt phẩm Cô Láng Giềng viết năm
1943, năm ông mới 23 tuổi - Các bạn nghe thử nhé.
CÔ LÁNG GIỀNG
.
Hôm naу trời xuân bao tươi
thắm.
Ɗừng gót phiêu linh về thăm
nhà.
Ϲhân bước trên đường đầу
hoa đào rơi
Tôi đã hình dung nét ai đang
cười.
.
Tôi mơ trời xuân bao tươi
thắm.
Đôi mắt trong đen màu hạt
huуền,
Làn tóc mâу chiều cùng gió
ngàn dâng sóng
Xao xuуến nỗi niềm уêu...
Ϲô láng giềng ơi!
Không biết cô còn nhớ đến
tôi.
Giâу phút êm đềm ngàу xưa
kia khi còn ngâу thơ.
Ϲô láng giềng ơi!
Tuу cách xa phương trời
tôi không hề.
Quên bóng ai bên bờ đường
quê
Đôi mắt đăm đăm chờ tôi
về.
Ɲăm xưa khi tôi bước chân ra
đi.
Đôi ta cùng đứng bên hàng
tường Vi.
Ɛm nói rằng em sẽ chờ đợi
tôi.
Đừng nói đến phân lу.
Ϲô láng giềng ơi!
Ɲaу bóng hoa bên thềm
đã thắm rồi.
Ϲhân bước vui bên bờ đường
quê.
Ɛm có haу chăng giờ tôi về...
Ϲô láng giềng ơi!
Ɲaу mối duуên thơ đành đã
lỡ rồi.
Ϲhân bước xa xa dần miền
quê.
Ai biết cho bao giờ tôi về...
.
3.
Dừng một chút, uống xong tách
trà, tôi tiếp tục câu chuyện - trong khán phòng im lặng
lắng nghe:
- Điểm tương đồng đầu tiên
mà chúng ta có thể thấy giữa nhạc xưa và bài thơ Hoa
Nhài là hai từ xưng hô: TÔI và CÔ.
Kế đến là tương đồng về
hoa; nhạc là hoa Tường Vi, thơ là Hoa Nhài.
Rồi cùng nói về một mối duyên
tình không trọn.
Nhưng tương đồng lớn nhất có
lẽ là cả nhạc và thơ đều sử dụng một Không Gian Đa
Thời làm bối cảnh. Nghĩa là một không gian mà thời nào
câu chuyện đặt vào cũng hợp cả!
- Thầy à. Trước đây có ai viết
thơ viết nhạc - ngụ Tình qua Hoa chưa?
- Nhiều chứ! Nhưng gần gũi nhất
với bài thơ Hoa Nhài của Đặng Xuân
Xuyến có lẽ là tuyệt phẩm Hoa Nở Về Đêm viết
năm 1962, của nhạc sỹ Mạnh Phát (1926 - 1973), mà đoạn
cuối như thế này:
“Một người tìm vui mãi tận
trời nào giá lạnh hồn đông
Một người chợt nghe
gió giữa mênh mông rót vào
trong lòng
Và một mình tôi chép dòng tâm
tình
tặng người chưa biết một
lần
Vì trong phút ấy tôi tìm mình
thì thầm
Giờ đã gặp được MỘT NỤ
HOA NỞ VỀ ĐÊM”
.
4.
Tôi nói:
- Các bạn ạ. Hoa Nhài cũng là
một loài hoa nở về đêm!
Hoa màu trắng, lá xanh ngời, hương
thơm tuyệt vời, hoa quanh năm, nhưng nở về đêm.
Trong đời sống, trong ca dao, tục
ngữ và trong văn chương bác học của Việt Nam cũng nhắc
nhiều đến loài hoa này.
Hoa Nhài cũng là Quốc Hoa của
nhiều nước như Philippines, Indonesia, Pakistan, Tunisia…
Hẳn các bạn còn nhớ cuộc Cách
Mạng Hoa Nhài - Jasmine Revoltion - xảy ra năm 2011 tại
Tunisia…
- Nhà thơ Đặng Xuân Xuyến có
ngụ ý gì không khi MƯỢN hay ẨN DỤ qua hình tượng Hoa
Nhài?
- Tôi nghĩ là KHÔNG! Và cũng không
cần MƯỢN hay ẨN DỤ gì cả!
Bởi một trong những đặc điểm
của thơ Đặng Xuân Xuyến - đặc biệt là thơ tình yêu
- là THẬT!
Người thật, vật thật, hoa thật,
tình thật và cảm xúc thật!
Và đó chính là điều khiến Đặng
Xuân Xuyến và thơ anh thu hút, quyến rũ tâm hồn và thi
tính nơi độc giả đến thế!
Và đó chính là điều giải thích
vì sao Đặng Xuân Xuyến và thơ anh - cả tản văn của
anh nữa - lại có sức thu hút, quyến rũ tâm hồn và thi
tính nơi độc giả lớn đến thế!
Trong Hoa Nhài, tác
giả CHỈ tập trung kể về một đoạn tình yêu của
mình, vậy thôi!
.
5.
Các bạn hãy đọc khổ thơ đầu
tiên của bài thơ:
Lần đầu đến thăm tôi
Cô mang theo một đóa hoa nhài
Hoa bình dị
Tôi mỉm cười
Nhìn mây bay
Hờ
hững.
Các bạn ạ. Đoạn thơ này muốn
nói gì vậy?
Chỉ giản dị là, giới thiệu
một người con gái đến THĂM, nghĩa là có QUEN TRƯỚC và
quen khá thân, mới dám đến nhà như vậy.
Nhưng sự HỜ HỮNG của chàng
trai không phải bây giờ mới có, mà có từ trước đó.
Chính vì vậy cô gái mới đánh liều tìm đến!
- Thầy ơi. Đám mây bay xuất hiện
ở đây làm gì vậy?
- Đặng Xuân Xuyến muốn “tô
đậm” thêm sự hờ hững của chàng với cô gái tội
nghiệp kia thôi.
Đó cũng là dấu hiệu để nàng
nhận ra thái độ của chàng.
Còn những nụ cười vô hồn,
bâng quơ của chàng phần lớn là để giết thời gian,
chỉ một chút xíu xiu là cho phải phép với nàng.
.
6.
Chúng ta hãy xem tiếp khổ thơ thứ
hai:
Rồi lần sau
Cả những lần sau
Cô không mang thay đổi sắc màu
Vẫn bình dị những đóa nhài
nho nhỏ
Và tôi cười
Hờ hững ngó mây trôi.
Ngay lần đầu đến thăm, là một
phụ nữ, hẳn nàng đã biết sự hờ hững của chàng.
Nhưng lỡ yêu rồi, nàng lại đi thăm, đi thăm và lại đi
thăm với hình dáng cũ, loài hoa cũ, cùng một tình yêu
ngày càng tan vỡ, ngày càng tuyệt vọng đớn đau!
So với lần đầu, thay đổi duy
nhất của chàng ở các lần đến thăm sau của nàng, là
thay “NHÌN mây bay” thành “NGÓ mây trôi”.
Đặng Xuân Xuyến đã thay đổi
tu từ để diễn tả một sự miễn cưỡng và chán
chường, mà không cần dùng những lời lẽ nặng nề để
biểu đạt sự CHỐI TỪ một tình yêu!
Khả năng dụng ngữ thượng thặng
đó của Đặng Xuân Xuyến khiến những ngôn từ ngỡ như
kín đáo bình thường đó thành ra một thứ sắc như dao
cắt lặng lẽ trái tim nàng thiếu nữ hoa nhài.
.
7.
Khổ thơ thứ ba:
Rồi một chiều cô không đến
thăm tôi
Một ngày đông hoa nhài không
nở
Tôi ngơ ngẩn bên thiếp hồng
để ngỏ
Ngó mây trời tôi đếm bâng
quơ
Sự hững hờ của chàng trai đã
dẫn đến một đoạn kết: cô gái hoa nhài không đến
nữa! Chỉ có chiếc Thiếp Hồng đến!
“Ngơ ngẩn” là chuyển
biến tâm lý thực của chàng. Mây như ngừng bay, như
ngừng trôi trước mắt chàng.
“Đếm bâng quơ” chuyển
biến từ tâm lý hụt hẫng bối rối sang hành động vô
thức!
- Chàng đếm gì vậy?
- “Đếm”, hay nhớ lại,
những lần cô đến thăm trong tuyệt vọng! Hết rồi!
.
8.
Khổ thơ cuối:
Tôi trách cô vội bước sang đò
Không thương nhớ những cánh
nhài nho nhỏ
Thấm trong tôi hương nhài nỗi
nhớ
Tôi trách mình hờ hững ngó
mây trôi
-
Giờ đây mới đến lúc chàng lên
tiếng phân bua.
Rằng cô sao VỘI sang ngang.
Rằng cô sao KHÔNG THƯƠNG hoa nhài.
Các bạn có thấy cô gái ấy có
VỘI không?
Thưa rằng, sự thực là cô đã
TRÌ HOÃN việc rời đi bao nhiêu tháng trời bởi THƯƠNG,
không phải thương hoa nhài, mà thương chàng trai phũ
phàng!
Chàng cũng tự trách mình. Nhưng
nỗi nhớ đã muộn màng, đã quá muộn màng.
Như bài cổ thi của Bạch Cư Dị:
Hoa phi hoa
Vụ phi vụ
Dạ bán lai
Thiên minh khứ
Lai như xuân mộng kỷ đa thời
Khứ tự triêu vân vô mịch xứ
Bản dịch của Nguyễn Đại
Hoàng:
Chẳng phải là hoa, chẳng phải
sương
Nửa đêm em đến, sáng lưu
hương
Đến như giấc mộng xuân bao
độ
Đi tựa mây xa, lạc xứ buồn…
Nàng như đóa hoa nhài nở nửa
đêm xuân, đến bên chàng, và trước khi trời sáng đã
đi rồi, đến và đi như một giấc mộng, như một làn
mây viễn xứ. Bỏ yêu thương ở lại.
Vâng nàng đã đi rồi, cô gái hoa
nhài dạo nọ đã đi rồi.
.
9.
Bài thơ Hoa Nhài tôi
đã nói xong rồi, mà những bạn trẻ còn mãi ngồi trầm
mặc.
Bỗng nhiên một bạn nữ trẻ
ngồi ở góc phòng đưa tay hỏi tôi:
- Thầy nhận xét thế nào về
chàng trai trong bài thơ Hoa Nhài? Và đó có
phải là Đặng Xuân Xuyến không?
- Dưới góc độ Tâm Lý Học và
Phân Tâm Học mà nói, tình cảm của chàng trai là có thể
hiểu được. Thực ra đó là SỰ THÀNH THỰC của chàng!
- ???!!!
- Vâng. Chàng không thể giả vờ
yêu được. Luyến tiếc và ân hận về thái độ thì có.
Còn Tình yêu thì không thể cưỡng cầu.
Thứ nữa, nhân vật nam trong bài
thơ có thể là Đặng Xuân Xuyến, nhưng cũng có thể
tượng trưng cho một thế hệ thanh niên thuở đó. Yêu và
không yêu đều phân minh, rạch ròi.
- Vì sao?
- Bởi sau này, như chúng ta biết,
nếu thực Yêu, nhà thơ họ Đặng có những bài thơ mà
nồng độ và cường độ tình yêu là hết sức mãnh liệt
nồng nàn - yêu chết được!
Thí dụ bài Đừng Đi:
ĐỪNG ĐI
.
Ở lại đi
Một đêm thôi
Một đêm thôi, ở lại
Ta xin người ở lại, chỉ một
đêm
Ngoài kia trời lướt khướt
sũng đêm
Ta tí tách trong này mơ hồ từng
giọt rỏ
.
Ta nào khóc. Chỉ là ta quá nhớ
Những chiều Thu ai tết tóc bên
thềm
Rãi trăng vàng ai ríu rít hằng
đêm
Và ai nữa khiến ta từng ngộp
thở.
.
Ta xin đấy. Ngoài kia là những
gió
Hun hút đêm, hun hút ánh đèn
mờ
Người ở lại.
Đừng đi!
Đừng đi!
Ta sợ
Bảy năm trời thoáng chốc chỉ
là mơ.
Và ngay “thái độ” chia tay cũng
khác nhiều, trong bài thơ Chia Tay, vô cùng
tha thiết:
CHIA TAY
.
Chia tay nhé
Đừng buồn em nhé
Chút nắng chiều vội vã chạy
từ lâu
Em đừng tiếc gió chiều bảng
lảng
Ánh hoàng hôn tím sẫm chân
trời
Em đừng tiếc phút giây ngóng
đợi
Đừng tiếc chiều đếm lá
vàng rơi.
.
Chia tay nhé
Đừng buồn em nhé
Ánh hoàng hôn vụt tắt lâu rồi
Em nhớ đến bến sông ngày ấy
Nhặt cho anh câu hát lỡ quên
Em hãy đến gốc đa đầu ngõ
Xóa dùm anh dòng chữ mộng mơ.
.
Chia tay nhé
Đừng buồn em nhé
Đêm tàn canh
Vọng tiếng ơi đò
Qua bến cũ đừng nghe sóng dội
Cũng đừng nhìn ghế đá tuổi
thơ
Dẫu lòng em day dứt vô bờ
Câu ca cũ
Con đò chiều
Và gió chiều bảng lảng
Em hãy nhớ giờ là kỷ niệm
Dư âm buồn
Day dứt cũng thế thôi
Ta chia tay
Đêm hết đã lâu rồi.
Và còn nhiều bài thơ nữa. Không
nói hết hôm nay.
.
10.
Buổi nói chuyện đã hết rồi,
mà có nhiều bạn còn nấn ná tiếc rẻ: - Thầy ơi. Thì
ra tụi con đọc thơ Đặng Xuân Xuyến lâu rồi, mà dường
như chưa hiểu lắm. Bây giờ mới biết là thật tuyệt
vời!
Tôi an ủi: - Không phải chỉ là
các bạn thôi đâu! Có dịp ta sẽ nói thêm nhé!
----
Xin cảm ơn anh - nhà thơ Đặng
Xuân Xuyến. Xin cảm ơn quý thân hữu và các bạn.
Trân trọng!
*.
NGUYỄN ĐẠI HOÀNG (Nhà giáo, Dịch
giả)
Quận 12, thành phố Hồ Chí Minh.
Email: hoanganhdungduocthao@gmail.com
.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
