Cũng có thể câu phát biểu của người sinh sau chịu ảnh hưởng câu phát
biểu của người sinh trước. Thế thì chủ tịch quốc hội Nguyễn thị Kim Ngân phát
biểu lấy cảm hứng từ câu phát biểu trước đó của cố tổng thống Kennedy và cố
tổng thống Kennedy phát biểu lấy cảm hứng từ câu phát biểu trước đó của cố chủ
tịch Hồ Chí Minh.
Lãnh đạo quốc gia nào, chính trị gia nào cũng có rất nhiều bài phát
biểu; tuy nhiên, những câu nói “để đời” rút ra từ trong những bài phát biểu ấy
thì không phải lãnh đạo nào cũng có. Những chính khách nhà nghề, những lãnh đạo
quốc gia chịu khó học hỏi thường tự họ hay ban cố vấn của họ tìm những câu phát
biểu hay, có sức hấp dẫn quần chúng để tham khảo, đem dùng khi ứng khẩu hay
soạn diễn văn.
Rất nhiều việc chúng ta học từ người Âu, người Mỹ vì họ thông minh, tiến
bộ hơn hẳn chúng ta trong khoa học, kỹ thuật, tư tưởng, lập ngôn … Nhưng cũng
đừng quá tự ti cho rằng chúng ta không có gì đáng cho người Âu, người Mỹ học!
Người Âu, người Mỹ vẫn tìm hiểu, học hỏi từ chúng ta, đặc biệt là người Mỹ; hãy
xem nội dung những bài nói chuyện trước nhân dân ta của các tổng thống Mỹ:
Clinton, Bush, Obama qua thăm nước ta gần đây thì rõ – tất cả những gì hay đẹp,
nổi trội của chúng ta đều được nhắc đến.
Có điều cần đào sâu ở đây là khi muốn nói về thực thể “nước”, chủ
tịch quốc hội Nguyễn thị Kim Ngân dùng từ “đất nước”, cố tổng thống Kennedy
dùng từ “country” (cũng có nghĩa “đất nước”), riêng cố chủ tịch Hồ Chí Minh
dùng từ “nước nhà”.
Thế thì “đất nước” là gì? Thời xửa thời xưa, con người xuất hiện trên
trái đất, sự sinh tồn dựa vào “đất” và “nước”; qua quá trình tiến hóa, con
người quần cư có tổ chức dựa vào những vùng đất gần nước để phát triển, chỉ có
đất mà thiếu nước hay chỉ có nước mà thiếu đât, thì cuộc sống thời ấy khó tạo
lập! Từ kép “đất nước” được người
Việt sử dụng để chỉ một vùng mà dân cư có cách tổ chức xã hội tương đối như
nhau, có liên hệ ít nhiều với nhau về mặt văn hóa, phong tục, tập quán, ngôn
ngữ. “Đất nước” trong tiếng
Việt tương đương với từ “country” trong tiếng Anh và từ “pays” trong tiếng
Pháp; do từ “country” mà có từ “countryside” nghĩa là vùng quê, do từ “pays” mà
có từ “paysage” nghĩa là phong cảnh, thế nên từ kép “đất nước” chỉ “nước” nhưng
chú trọng cảnh sắc thiên nhiên, ruộng đồng, sông, núi … - nơi nuôi dưỡng nhân
dân.
Còn từ kép “nước nhà” là gì? Từ kép “nước nhà” gồm 2 từ đơn
“nước” và “nhà”; “nước” là thực thể tập hợp nhiều “nhà”; mỗi “nhà” là một tế
bào của “nước”; triết lý của sách Đại Học (Nho giáo) là trị gia tề quốc, có
“nhà” mới có “nước”. Trong một cơ thể, các tế bào không bịnh tật thì cơ thể mới
khỏe; cũng vậy, nhà có yên thì nước mới ổn. Từ kép “nước nhà” trong tiếng
Việt tương đương với từ kép “quốc gia” trong tiếng Hán Việt, và với từ “nation”
trong tiếng Anh hay tiếng Pháp. “Nước
nhà” hay “quốc gia” hay “nation” hình thành cần bốn yếu tố: (1) lãnh thổ, (2)
nhân dân, (3) chính quyền và (4) sự công nhận của cộng đồng thế giới. Tuy
nhiên, từ kép “nước nhà” có âm vang nhẹ nhàng, thân thương hơn “quốc gia”.
“Nước nhà” ngầm ý đã có sự sở hữu thuộc về mình, còn “quốc gia” thì không; nói
“quốc gia Việt Nam” thì nghe xuôi tai, còn nói “nước nhà Việt Nam” (thêm hai từ
Việt Nam để chỉ sự sở hữu) thì nghe không thuận tai lắm. Cố chủ tịch Hồ Chí
Minh không dùng từ “đất nước” mà dùng từ “nước nhà” có lý do rất chính đáng –
lúc Người phát biểu, trên đất nước Việt Nam có đến 2 nước nhà (quốc gia), Người
kêu gọi thanh niên, sinh viên chỉ phụng sự “nước nhà” do Người đang lãnh đạo;
đó là Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa.
Khác với “đất nước” - thực thể nặng về cảnh sắc thiên nhiên, “quốc gia”
là một thực thể nặng về yếu tố chính quyền và sự công nhận từ thế giới. “Đất
nước” gợi lên sự trường cữu, còn “quốc gia” gợi lên sự có thể thay đổi. Trong
thời nước ta tạm chia ra 2 miền, đất nước ở Bắc hay ở Nam đều là đất nước Việt
Nam, còn quốc gia ở miền Bắc và quốc gia ở miền Nam khác nhau; lá cờ của nước
là “quốc kỳ” – cờ quốc gia (national flag), bài ca của nước gọi là quốc ca –
bài ca của quốc gia (national anthem), nghĩa là mỗi chính quyền có thể có cờ
riêng, bài ca riêng.
“Nước nhà” lại mang nghĩa khác với “nhà nước”; từ kép “nhà nước”
hầu như chỉ nhấn mạnh đến bộ máy đang cai trị quốc gia, người ta nói “nhà nước
xã hội chủ nghĩa”, “nhà nước phong kiến” tức là nhấn mạnh đến hệ thống chính
quyền của quốc gia đang dùng chế độ gì để quản lý lãnh thổ, cai trị nhân dân.
Dù sao, “đất nước” và “nước nhà” đều vang vọng tình cảm thân thương,
trìu mến; tuy nhiên, về mức độ kích động lòng người thì từ “đất nước” hay từ
“nước nhà” không mạnh bằng từ “tổ quốc”; thế nên hễ muốn nói đến thực thể
“nước”, nhiều người thích lạm dụng từ “tổ quốc”; nhạc sĩ Vũ Hoàng trong lời bài
hát “Khát Vọng Tổ Quốc” đã dùng từ “tổ quốc” thay từ “đất nước” (country)
trong câu của cố tổng thống Kennedy, chủ tịch quốc hội Nguyễn thị Kim Ngân và
từ “nước nhà” trong câu của cố chủ tịch Hồ Chí Minh: “Đừng hỏi tổ quốc đã
làm gì cho ta, mà cần hỏi ta đã làm gì cho tổ quốc …”
Vậy tổ quốc là gì? Tổ
quốc là đất nước được nhiều thế hệ dựng xây, gìn giữ, phát triển; tổ quốc có âm
vang phảng phất hồn thiêng sông núi, hồn thiêng tiền nhân dựng nước và giữ nước
bất kể tiền nhân thuộc dân tộc, chính kiến, tôn giáo, giai cấp xã hội nào; từ
“tổ quốc” nặng tính lịch sử. Một
người Việt mới được định cư và nhập tịch ở một nước ngoài nào đó, người ấy có
thể bảo nước ngoài ấy là quốc gia của mình, thậm chí đất nước của mình chứ
không thể gọi là tổ quốc của mình. Chính do tính chất linh thiêng và lịch sử ở
từ “tổ quốc” mà nhiều người, nhiều tổ chức, để phục vụ mục đích riêng của mình,
sử dụng từ ấy không đúng lúc, không đúng chỗ; thành thử từ “tổ quốc” đôi khi
mang ý nghĩa hàm hồ.
Khá khen người Âu, người Mỹ dùng các từ “country” hay “pays” (đất nước),
“fatherland” hay “patrie” (tổ quốc) và “nation” (quốc gia – nước nhà) chuẩn hơn
người Việt. Tôi chưa đọc hay chưa nghe “fatherland’s flag”, “drapeau de la patrie”
(cờ tổ quốc) mà chỉ thấy, chỉ nghe “national flag” và “drapeau national” (cờ
quốc gia – national từ nation mà ra), trong khi ở tiếng Việt, “cờ tổ
quốc” là một cụm từ rất bình thường.
Trở lại việc các nhà lãnh đạo nhắc nhủ nhân dân: Tự hỏi mình đã làm gì
cho đất nước.
Những điều luận giải sau đây không chỉ liên quan đến riêng Việt Nam mà
liên quan đến tất cả các nước trên thế giới.
Một nước phú cường yên ổn bền vững là nhờ mọi người dân góp sức lao
động, góp ý xây dựng với nhiệt tình và trí tuệ cao. Tuy nhiên, muốn được thế,
chính quyền nước đó, ngoài cái tâm sẵn sàng phục vụ đất nước trong tinh thần
chí công vô tư, phải biết sử dụng đúng đắn nguồn nhân lực trong nước.
Việc nước như một cỗ máy, mỗi người dân là một bộ phận của cỗ máy; người
lãnh đạo là người thợ máy có trách nhiệm lắp ráp, vận hành và bảo trì cỗ máy;
người thợ máy phải rành về kỹ thuật, về công nghệ, lắp ráp các bộ phận cho đúng
vị trí; lắp ráp lỗi thì cỗ máy không vận hành được; các bộ phận lắp ráp đúng
rồi, lúc vận hành, người thợ máy phải biết vô dầu vô mỡ đúng lúc, nếu không, cỗ
máy sẽ chóng hỏng. Cũng vậy, người lãnh đạo quốc gia dùng người không đúng chỗ,
biệt đãi người không đúng cách thì việc nước hỏng.
Người lãnh đạo cũng có thể ví như huấn luyện viên trưởng một đội bóng
đá, còn nhân dân là các cầu thủ. Huấn luyện viên trưởng phải biết năng lực của
từng cầu thủ mà, khi ra trận, sắp xếp cầu thủ nào đá vai nào: ai tiền đạo, ai
tiền vệ, ai trung vệ, ai hậu vệ, ai thủ môn; sự sắp xếp đúng của huấn luyện
viên mới làm cho đội bóng thi đấu hiệu quả.
Người dân nào cũng mong có công ăn việc làm thích hợp để vừa nuôi sống
bản thân, gia đình vừa đem lại lợi ích cho nước. Người lãnh đạo quốc gia phải
có chính sách sắp xếp mọi người dân vào đúng công việc theo sức lực, trí tuệ,
thể chất, trình độ, sở thích, năng khiếu của họ. Quá lý tưởng đấy! Nhưng được
vậy, đất nước mới yên ổn, phát triển. Không thể kêu gọi nhân dân phải tự hỏi
làm gì cho nước mà không tạo cơ hội cho họ, mà thi hành chính sách nhân sự
không tốt.
Vậy thì người dân có làm gì lợi cho nước, lợi nhiều hay lợi ít tùy thuộc
vào người lãnh đạo và bộ máy chính quyền cai trị nước./.
Hoàng Đằng 24/9/2016 (24/8/Bính Thân)
