SƠN NỮ CA :
“Thời gian lôi cuốn bao lần …”
Phạm Cảnh Thượng
Bữa nay 17-10 (1965-2025) sinh nhật 60 tròn vòng giáp.Với lại quan niệm sinh nhật chủ yếu là dịp để nhớ về công ơn các bậc sinh thành, đã cho mỗi chúng ta đến góp mặt với cuộc đời này.
Chỉ thế thôi, và nhân ngày này muốn
viết một cái gì đó để chơi và truyền chút cảm hứng. Hôm nay chọn nghe bản “Sơn
nữ ca” của nhạc sĩ Trần Hoàn, kèm vài điều nhận xét. Chúc anh chị em và bạn bè
một ngày mới thứ sáu khoẻ, an vui và nhiều năng lượng!
“Sơn nữ ơi, hoàng hôn xuống dần đợi
chờ ai đây ?” là câu cuối của bản nhạc. Nhưng thực ra nguyên bản ban đầu không
phải vậy, mà bằng một câu nghe “lạnh người” và hơi … ớn. Vì thế mỗi lần nghe bản
nhạc dễ thương này là tôi thường vẩn vơ tự hỏi :
Nếu hồi đó nhạc sĩ Trần Hoàn không
vì ngại sự kiểm duyệt của chính quyền thời Pháp, mà đổi một vài câu từ, thì liệu
bản nhạc có còn âm vang trên bầu trời Tân nhạc Việt Nam, và đọng lại trong lòng
các thế hệ yêu nhạc sau ngót 77 năm ?
Các chi tiết đổi lại đó là :
- “Có anh du kích nhìn trời xa xa” (2 lần)
- “Ngắm anh du kích rồi lòng bâng khuâng”
- “Sơn nữ ơi, thời cơ đến rồi đợi ngày ra tay”
3 câu có chữ “du kích” ấy đều được
thay bằng “lữ khách”. Còn câu cuối cùng “thời cơ đến rồi đợi ngày ra tay” được
thay bằng “hoàng hôn xuống dần đợi chờ ai đây”
Tôi nghĩ đó chính là sự may mắn.
May ở chỗ nhạc sĩ biết ngại, sợ kiểm duyệt mà đổi - dù chỉ mấy chữ đó thôi -
nhưng đã làm thay đổi hẳn số phận bản nhạc.
Nhìn tổng thể, trước hết thấy “Sơn
nữ ca” là một bản Ballad khá điển hình diễn tả tâm trạng. Là chất trữ tình nhẹ
nhàng, những rung động đầu đời mãnh liệt nhưng thường thoáng qua ở những chàng
trai mới lớn như Trần Hoàn thuở ấy.
Bản nhạc cung trưởng, nhịp 4/4 và
thường chơi theo điệu Tango. Tiết tấu khá nhanh với nhiều chỗ melisma tạo một
melody mượt và uyển chuyển, là điểm cộng hấp dẫn của bản nhạc. Hát “Sơn nữ ca”
nói chung cần giọng cao chút xíu mới hay. Trường giọng phải vững để giữ nhịp.
Đó là về nhạc lý. Còn về lời cũng
có nhiều chỗ khá đặc biệt :
Điểm thứ nhất, thấy 4 câu giống
nhau nằm vị trí đầu trong 4 phân đoạn phần đầu :
“Một đêm trong rừng vắng” - mở ra một
không gian quá thơ mộng và phù hợp cho bản nhạc. Để qua đó nhạc sĩ mặc sức trải
lòng diễn đạt. 4 câu giống nhau, chỉ khác 1 chữ cuối “vắng” và “núi”. Trong đêm
vắng giữa rừng, những cung bậc tâm tư và giai điệu dường như được đẩy lên tối
đa - âm vang và thanh thoát hơn, dễ chạm lòng người hơn.
Điểm thứ 2 là danh từ “Sơn nữ” được
nhạc sĩ dùng đến … 11 lần. Thêm cái đầu đề nữa là 12. Đành rằng “Sơn nữ ca”, chủ
thể là “Sơn nữ” thì việc dùng nhiều lần là đúng. Nhưng nhiều đến 12 lần thì quả
là lạ và khó tưởng tượng. Cũng hiếm thấy trong một bản Tân nhạc.
Điểm thứ 3 cũng rất đáng chú ý, là
câu gọi cảm thán “Sơn nữ ơi” được dùng đến 6 lần ở đầu các phân đoạn sau của bản
nhạc. Tạo sự thống thiết, thiết tha - dù giai điệu của “Sơn nữ ca” không buồn.
Có phần nhẹ nhàng trong sáng nữa là khác.
6 câu gọi cảm thán chính là tiếng
lòng của tác giả. Có một chút gì day dứt và tiếc nuối ở trong đó. Thích thì
thích đấy, yêu thì yêu đấy - mà con đường người lính phía trước hãy còn xa quá.
Mịt mùng, lắm bất trắc và đâu nói trước được điều gì.
Nếu xét ý tưởng nội dung lời của
“Sơn nữ ca”, rõ ràng thấy không nhiều ý, không rộng. Nhưng có lẽ chính cái
“không nhiều, không rộng” ấy làm nên nét tập trung, cô đọng, đậm đặc cho bản nhạc.
Còn chuyện nhiều điệp từ, điệp ngữ
mà lại không cảm giác trùng lặp, thì đó chính là điều trước giờ tôi thường thắc
mắc, suy ngẫm mà thực tình chưa giải đáp được, khi mỗi lần có dịp nghe Sơn nữ
ca. Tôi tiếc mình không được học sâu về nghệ thuật âm nhạc, nghệ thuật ca từ âm
nhạc để có thể hiểu thấu đáo vấn đề hơn, ví dụ như vừa nói. Chỉ biết rằng dụng
từ trong âm nhạc hẳn có những điểm đặc trưng, khác biệt với cách dụng từ trong
văn chương ?!
Điểm thứ 4 cũng là điểm cuối cùng
đáng lưu ý, đó là đọc hết một lượt lời bản nhạc, dễ thấy có 4 chủ thể chính tạo
thành một trục : Cô sơn nữ + anh lữ khách + rừng thu + ánh trăng chênh chếch
(thêm gió cuốn, lá thu rời cành, …)
Những chủ thể này được đan xen, lẫn
lộn nhưng lại rõ ràng và rất lớp lang. Quyện vào nhau, bổ sung và làm nền cho
nhau. Chúng ta thường nói đến “tứ thơ” trong thơ thì ắt cũng phải có “tứ nhạc”
trong nhạc. Tôi cho rằng cái trục “bộ tứ” ấy chính là “tứ nhạc” của bản “Sơn nữ
ca” vậy.
Bài viết chỉ nêu những cảm nhận ca
khúc. Bạn đọc có thể đọc báo hoặc tư liệu để biết về nhạc sĩ Trần Hoàn. Ở đây
chỉ tóm lược sơ qua để tránh bài viết khỏi dài :
Ông tên Nguyễn Tăng Hích, sinh 1928
mất 2003 thọ 75 tuổi. Quê làng Câu Nhi xã Hải Tân cũ giờ là xã Nam Hải Lăng -
Quảng Trị.
Thuở nhỏ ông học trường Quốc học Huế.
Đến 17 tuổi tham gia Đoàn văn hoá nghệ thuật kháng chiến vùng rừng núi Quảng
Bình.
Cuộc đời nhạc sĩ Trần Hoàn (bút
danh khác là Hồ Thuận An khi hoạt động vùng Trị Thiên) gắn liền kháng chiến và
làm cán bộ : Giám đốc các Sở văn hoá thông tin thành phố Hải Phòng, tỉnh Bình
Trị Thiên, Phó bí thư thành ủy Hà Nội, Bộ trưởng văn hoá thông tin, Chủ tịch
liên hiệp các hội văn học nghệ thuật Việt Nam.
Bởi vậy nhạc ông đa số “nhạc đỏ”,
nhạc phong trào như : Bài ca Bạch Long Vĩ, Tiếng hát trên Gio Cam giải phóng, Lời
ru trên nương, Một mùa xuân nho nhỏ, Giữa Mạc Tư Khoa nghe câu hò Nghệ Tĩnh,
Thăm bến Nhà Rồng, v.v …
Nói cho ngay, công chúng nhớ và yêu
Trần Hoàn hẳn không vì những ca khúc như vừa nói, mà bởi “Sơn nữ ca” (1948 lúc
20 tuổi) và “Lời người ra đi” (1950 lúc 22 tuổi). Trớ trêu là 2 bản nhạc này đều
bị cấm lưu hành tại vùng cách mạng, vì bị cho là “lãng mạn tiểu tư sản”.
Bẩm sinh ông có năng khiếu âm nhạc,
biết chơi đàn mandolin, guitar, Hawaiene từ nhỏ, được học nhạc, tham gia dàn nhạc
trường học.
Nghĩa là ông có đủ tố chất và các
điều kiện phát triển âm nhạc. Và thực tế ông sáng tác từ rất sớm năm 17 tuổi với
ca khúc “Học sinh vui tươi” được giải thưởng. 18 tuổi có tác phẩm “Hồn nước”.
“Sơn nữ ca” là kết quả cảm hứng từ
các nữ sinh trường Phan Bội Châu - Huế cũng theo kháng chiến như ông. Chứ không
phải là nàng Sơn nữ thực sự nào của miền sơn cước nơi ông công tác.
Bản nhạc nói về rung động đầu đời
nhưng cũng là sự khước từ, chạy trốn tình cảm ấy khi ông viết : “Sơn nữ ơi, đời
ta như cánh chim chiều phiêu bạt thời gian …” hay “Làm chi cho đớn đau lòng
trong một thời gian rồi thương, rồi nhớ” …
Không phải “chảnh” đâu. Tuổi 20 nồng
nhiệt làm sao có thể thờ ơ được. Viết thế nhưng hẳn ông rất buồn và day dứt. Là
sự khước từ đầy ý thức của một chàng trai biết sống có trách nhiệm.
Điều nữa, khi bàn “Sơn nữ ca” tự
nhiên liên tưởng đến nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương với “Đêm đông” và nhạc sĩ Tô Hải
với “Nụ cười sơn cước”. Cả 3 đều chào đời khi tác giả cùng tuổi 20.
Tuổi 20 của Nguyễn Văn Thương còn
đi học nên cái buồn trong “Đêm đông” cũng hơi não nùng, chơi vơi và uỷ mị chút.
Còn tuổi 20 của Tô Hải và Trần Hoàn đi kháng chiến nên nỗi buồn của “Nụ cười
sơn cước” và “Sơn nữ ca” phóng khoáng và có phần nhẹ nhàng hơn. Điểm chung của
cả 3 là phảng phất nét hào hoa, nho nhã kiểu tiểu tư sản.
“Nụ cười sơn cước” và “Sơn nữ ca”
thì tương đồng hơn. Một bên núi rừng Kim Bôi của tỉnh Hòa Bình và một bên núi rừng
Ba Rền của tỉnh Quảng Bình (phía đông Phong Nha - Kẻ Bàng). Một bên là “chiều
xuân chia phôi” với “dâng sầu lên mi mắt”. Một bên là “đêm trong rừng vắng” với
“đầy hương bát ngát trời thu”. Nhưng hình như Sơn nữ của Tô Hải e ấp hơn với
“chiếc thắt lưng xanh, với nụ cười nàng quá xinh”. Còn Sơn nữ của Trần Hoàn thì
tinh nghịch, đáo để hơn với “miệng cười khúc khích”, “ngắm anh lữ khách” và biết
“nhìn đăm đăm”
Cuối cùng, nếu nói về một điều gì
đó tiếc nuối cho ông, thì đó là tiếc ông đi vào con đường quan chức. Không có
điều kiện và thời gian để viết được nhiều tình khúc bất hủ kiểu như “Sơn nữ
ca”.
Nhưng không sao, chỉ với một “Sơn nữ
ca” thôi được rồi, cũng đủ để chúng ta và hậu thế nhớ mãi nhạc sĩ Trần Hoàn.
“Sơn nữ ơi,
Sơn nữ ơi, làm chi cho đớn đau lòng
trong một thời gian rồi thương rồi nhớ.
Sơn nữ ơi, hoàng hôn xuống dần đợi
chờ ai đây ?”
Tiếng gọi thiết tha, tiếng lòng hỏi
lòng, ngân lên từ 77 năm qua của nhạc sĩ Trần Hoàn đọng lại dư âm trong lòng
bao thế hệ, để mỗi chúng ta còn đong đầy một niềm tin vào tình yêu bất tận …
(Kim Long, BRVT- TP.HCM, viết cho
ngày sinh nhật 17-10-2025)
Phạm Cảnh Thượng
.jpg)
