Chúc Mừng Năm Mới

Kính chúc quý bạn năm mới vạn sự an lành

Friday, July 30, 2010

LÀNG TÔI LÀNG CHẮT CHẮT - Đinh Thanh Hải

Ảnh Lê Đức Dục


Con Chắt Chắt là họ hàng với Ngao, Hến ... nhưng nó nhỏ hơn con Hến một tý, con Chắt Chắt sống chủ yếu ở những vùng nước lợ. Đất bùn phù sa cộng với cát là nơi sinh sống của Chắt Chắt. Không biết từ bao giờ mỗi khi nhắc đến làng tôi họ đều ví von là làng Chắt Chắt. Quê tôi là một ngôi làng nằm dọc theo con sông Thạch Hãn, làng An Giạ xã Triệu Độ, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị.

Nếu ở Sài Gòn ta nói con Chắt Chắt thì chắc chắn không ai biết là con gì? Vì con Chắt Chắt đặc biệt chỉ có người quê Quảng Trị chúng tôi mới gọi như vậy? Nhiều khi tôi đưa cho bạn bè ăn bát canh Chắt Chắt, họ nói sao con Hến này nó ngọt vậy? Ở Huế người ta có món Cơm Hến (nhiều người cứ nghĩ con Hến là con Chắt Chắt) Thực chất nó là 2 con khác nhau.





Để bắt con Chắt Chắt người ta thường dùng một dụng cụ tự tạo là cây Cào và một con thuyền tre. Đi dọc theo bờ sông và cào, có chỗ cào nước sâu ngang đầu gối, có nơi phải lặn một hơi sâu mới cào được. Người làng tôi hay nói câu " Nghề cào Chắt Chắt ni là nghề Ăn Tới, Mần Lui". Bà con phải cầm cây Cào và đi thụt lùi, cho chắt chắt vào cây cào. Ngay khúc sông làng tôi, con Chắt Chắt sinh sôi và phát triển rất nhanh, bà con cứ cào hoài mà không cạn kiệt. Làng tôi cung cấp con Chắt Chắt với khối lượng khá lớn cho Đông Hà và các làng lân cận: làng Gia Độ, Đồng Giám, An Lợi, Trung Yên, Thanh Liêm ...



Bà con sau những ngày làm ruộng, rãnh rổi lại ra sông làm thêm nghề cào Chắt Chắt kiếm thêm cái ăn cái mặc. Sáng sớm, chúng ta đã thấy bà con đi cào Chắt Chắt, đứng trên bờ nhìn ra sông thấy bà con ngụp lặn để cào. Khi cào đầy thuyền bà con lại đem về nhà ngồi sàng lọc, nhặt những viên đá nhỏ ra, rồi lấy Chắt Chắt sạch ngâm với nước. Sáng ra thì bà con lại đem lên Chợ Đông Hà hay chợ Đồng Giám bán. Những buổi sáng sớm, chồng và con trai thì ra sông ngụp lặn cào Chắt Chắt, còn các mạ, các mệ hay các O thì đi lên chợ bán. Những gánh Chắt Chắt đè nặng trên đôi vai, chạy bộ một quãng đường dài mới tới chợ. Trên đôi quang gánh đó có biết bao nhiêu người con đã học hành nên người, thành ông này bà kia.





Quê tôi, một vùng quê với thời tiết rất khắc nghiệt, vào mùa hè oi bức với những cơn gió Lào thổi, mang theo cái nóng, cái cháy ... Bà con dân làng phải tìm ra những cái món ăn thức uống cho giảm đi cái khô nóng đó. Trong những món ăn giúp cho ta thoải mái nhất thì phải nhắc đến món canh Chắt Chắt. Để nấu được một nồi canh cho cả nhà ăn thì phải mua tới 6 hay 7 lon Chắt Chắt. Bà con đi chợ họ bán bằng lon (Lon sửa ông Thọ mài đi một phía). Muốn có một nồi canh thật ngon thì phải đi chợ từ sớm, chọn mua những mớ Chắt Chắt tươi. Đem về nhà ngâm với nước, cho Chắt Chắt nhả bùn non ra, ngâm khoảng 2 giờ đồng hồ thì đem rửa lại bằng nước giếng, rồi đem lên bếp nấu. Nước sôi thì lấy đũa khuấy liên tục cho Chắt Chắt mở cái vỏ mỏng ra (lửa phải đều không làm cho nước quá sôi hay quá nguội, con Chắt Chắt sẻ ngậm lại). Sau đó đem đi đãi vỏ lấy mặt (xác Chắt Chắt), rồi xào qua với dầu phi hành tỏi, cho thấm đều với gia vị (ngày xưa bà con dùng tóp mỡ heo). Tiếp đến, đổ nước lên nồi xào thêm mắm muối, nhớ cho Gừng vào để khử mùi tanh của bùn đất. Khi nước xôi là cho rau muống thái nhỏ vào. Nếu đúng bài của nó thì phải có thêm bắp rang, bắp sau khi thu hoạch về phơi khô, bà con lấy cát để rang bắp, những hạt bắp khô gặp cát nóng cứ nổ lốp bốp trên nồi. Bên cạnh đó đâm một chén muối ớt, những hạt muối sống với trái ớt tươi + Gừng, đâm thật cay. Cái canh Chắt Chắt là vị mát lạnh thêm muối ớt và Gừng vào, thứ nhất cho hợp khẩu vị mặn nhạt của từng người, thứ 2 giúp ta không lo bụng kêu khóc. Bên cạnh rau muống, Chắt Chắt còn nấu với Khế chua hay trái bầu ... để thay đổi khẩu vị. Cái nước luộc Chắt Chắt thật là ngọt, lúc nấu không cần phải cho gia vị nhiều, vì cái chất ngọt trong con Chắt Chắt ra đã đủ. Mà nếu cho quá nhiều gia vị khác vào thì mất đi cái chất, cái hương vị của con Chắt Chắt.

Cả dòng sông Thạch Hãn ở đâu cũng có con Chắt Chắt, nhưng riêng khúc sông ở làng tôi Chắt Chắt mới ngọt, mới ngon. Thế nên bà con các làng đặt cho làng tôi cái tên là làng Chắt Chắt. Ở quê người ta hay ví von các món ăn, hay các ngành nghề thành cái tên. Như làng Thanh Liêm là làng Mắm Còng ...

Dọc theo con sông làng tôi, ta thấy bên những hàng tre chắn gió có những cụm vỏ Chắt Chắt, đó là cái sau cùng của bát canh ngon ngọt. Có nơi người ta thu gom vỏ Chắt Chắt để nung Vôi. Nung Vôi để dùng ăn với Trầu Cau, hay quét tường nhà.

Trong những bữa ăn của người dân quê Quảng Trị, ta luôn thấy món canh Chắt Chắt. Mỗi khi đi xa, không người con nào lại không nhớ cái món ăn đơn sơ mà nhiều tình cảm đó. Nó như gắn với cuộc sống của từng con người, cái cơ cực, cái vất vả đi cùng trên chặng đường xưa. Giờ đây con cháu làng quê có người đã bôn ba đi tìm nơi khác lập nghiệp. Nhưng mỗi khi nhớ về quê họ lại nhớ cái món ăn mà mạ ngày xưa thường hay nấu. Chan bát canh đầy ngọt bùi sớt chia bao khó nhọc đắng cay. Bát canh như những lời mạ nhắn nhũ: Ăn đi con cho có sức mà lớn mà khôn, rồi học hành sau này mong khỏi cực ...

Mỗi lần về quê, bà con hỏi thích ăn món gì? Tôi không trả lời mà tự lấy xe chạy đến nhà có người Cào Chắt Chắt. Thấy còn một gốc bao cát gai, tôi mua luôn, mà đâu chỉ hơn mười mấy ngàn đồng, thế mới thấy sự cơ cực cào Chắt Chắt, mà bán thì được mấy đồng tiền. Lúc mua về ai cũng cười tôi: Mua về Nung Vôi xây nhà à? mua gì nhiều rứa mi ... Tôi nói lâu lâu về ăn cái cho đã mà. Ăn thì ngon thiệt, nhưng mà cái công nấu lên một nồi mà ăn thì thật khổ.

Chắt Chắt còn làm thêm món xào với hành tây, rồi lấy bánh tráng xúc ăn. Cái món này mà làm món nhấm thì không có gì bằng. Bà con ngồi quây quần, một dĩa Chắt Chắt xào + mấy cái bánh tráng + 1 chai rượu là thành một cuộc vui rồi. Đến đêm ngà ngà men say, lại đem Chắt Chắt đi đãi rồi nấu với cháo gạo ăn. Ôi thật đậm đà cái hương vị Quê hương.
Ngày nay đôi khi cuộc sống nhanh hơn, vội hơn, bà con ở thành thị họ thường mua con Chắt Chắt đã đãi thành xác về ăn. Như vậy thì bát canh sẻ mất đi cái ngon rất nhiều. Mình phải tự đãi lúc còn tươi, thì mới ngon và ngọt. Đôi khi tôi hay nói với người quen, mình ăn nhớ hoài là do: Mạ ngồi đãi, mồ hồi mạ nhỏ xuống càng làm canh ngọt hơn đó ...
Có những bà con đi xa, trở về thăm quê, mới cầm bát canh húp 1 cái, con mắt đã nhoè đi vì nước mắt. Nước mắt nhớ về người mệ, người mạ tảo tần năm xưa, nhớ đến cái vị ngọt mà bát canh mạ nấu cho đàn con ăn ...

Trong cuộc đời có những món Sơn Hào Hải Vị, có thể là những món ăn đắt tiền. Nhưng hãy thử húp một bát canh Chắt Chắt, thì không gì tả được, nó làm lòng mình thật là mát, bao nhiêu cái mệt nhọc cũng tự nhiên tan biến.

ĐINH THANH HẢI, KTS
Sài Gòn 21-12-2009

13 comments:

Đinh Thanh Hải said...

Cảm ơn Văn Nghệ Quảng Trị đã đọc bài viết của mình: làng tôi làng chắt chắt.

Chúc trang Văn Nghệ Quảng Trị ngày một lớn mạnh, và có nhiều bài viết về quê hương thật hay.

Trân trọng
Đinh Thanh Hải.

TB: hiện nay mình có làm một website về họ tộc, có rất nhiều bài viết về Quảng Trị ở quê hay người Quảng Trị xa quê: www.hodinhvietnam.com

dinhhoalu said...

chắt chắt là đặc sản của sông Thạch hãn. Nước chắt chắt ngọt bùi nấu canh rau muống , thêm 1 chút gừng.
Chắt chắt nếu trộn xào xúc ăn bằng bánh tráng gạo thì "hết ý"
Vào Nam tôi không còn thấy chắt chắt như ở quê mình.
Ngày xưa người bán dạo chắt chắt đi quanh xóm. Ai mua thì chắt chắt đong bằng chén nhỏ , quan trọng nhất là được thêm một ít nước luộc của nó mà o bán chắt chắt gánh theo một đầu gánh...
Đó là kỷ niệm ngày xưa. Giờ thì tôi mong sao cho con chắt chắt được sinh sôi nảy nở càng nhiều trên giòng Thạch hãn thân yêu để dân miềng còn mãi hương vi đặc sản của nó.

Đinh trọng phúc
Trần thị túy Huệ (đồng niên và nhắn thăm bạn Thái Đào )

Đinh Thanh Hải said...

Chào eng Phúc!
Hôm nớ trời Sài Gòn nắng chang chang, ngồi mà mồ hôi nó cứ đầm đìa. Vậy là ngồi ao ước: Ước gì giờ ở quê, nói mạ mua chắt chắt về nấu canh ăn thì đã biết mấy. Sự thèm đó làm mình nhớ về nhiều bữa ăn chắt chắt gắn với bao kỷ niệm đẹp. Nên viết lại bài này kẻo sợ quên.
Em không phải là nhà văn hay nhà báo, nhưng em thích viết: Tại sao tôi hay kể chuyên, vì tôi muốn người thân yêu luôn ở bên mình.
Theo em biết thì ở quê miềng đang mai một đi cái tên thân thương con Chắt Chắt, các cụ già thì mới gọi thôi, còn lớp trẻ họ chuyển qua gọi là Hến. Xin nói lại là con Hến khác con Chắt Chắt, nó cùng họ hàng với nhau, chứ 2 con này khác nhau.
+ Bình luận ở Multiply: http://ktsthanhhai.multiply.com/notes/item/35
+ Bình luận ở Facebook: http://www.facebook.com/profile.php?id=1333027249&v=wall&story_fbid=109763429076853

dinhhoalu said...

đúng như chú Hải nói , con chắt chắt nó rất nhỏ , dẹp như hình con hến. Chắt chắt là chắt chắt không là hến
Hồi đó con hến ở sông Thạch hãn cũng mua đem về nấu canh rau muống. Hến quang trị nước cũng ngon. Duy chỉ có nước luộc chắt chắt thì đậm đà hơn hẳn
Bên Mỹ nước luộc hến thì gọi là Claim Juice mua nó về làm cơm hến thì cần có loai Baby claim cũng tạm được.
Cơm hến thì phải có báp chuối cắt mỏng , rau thơm , cải con 3 lá ,ớt tương cay , ruốc ngon ,
Cơm thì phải cơm nguội ,
Bún hến không ngon , bún chỉ để làm bún bò thôi mới hợp
còn chi nữa hè , khi mô rẽng nói thêm về nem lụi Sải
quý vị đồng ý không /
phúc

Đinh Thanh Hải said...

Tôi đã dùng bài viết của anh để minh họa cho một entry của tôi. Rất hân hạnh được biết một người ...đồng hương của chồng tôi.
Mời anh và mọi người ghé đọc CANH CHẮT CHẮT NẤU RAU MUỐNG
http://linalol.multiply.com/journal/item/455

Đinh Thanh Hải said...
This comment has been removed by the author.
Anonymous said...

Tôi ra An Dạ lúc tôi chỉ học lớp 7, đến nay cũng đã hơn 10 năm. Nhớ như in cái cảm giác buổi chiều cả căn nhà toàn người ở trần vì cái nóng của gió lào. Ngồi nòng nảy chỉ để cùng nhau thưởng thức hai món ngon: Rau muống nấu canh chắt chắt, và mì tôm xào chắt chắt. Ăn xong có lẽ như miên man cái gió lào đi đâu đó trong giây lát,...

Anonymous said...

Một bài viết về một làng quê bên dòng sông Thạch Hãn thật hay.

Ai đã từng ở Quảng Trị thì sẻ biết con Chắt Chắt là con gì? con Hến là con gì? Đó là 2 con hoàn toàn khác nhau, và cái hương vị khi người ăn cảm nhận cũng khác nhau.

Nguyễn Quý said...

Nghe cái từ chắt chắt của Hải viết mà nhớ canh rau muống chắt chắt hoặc hến của mạ nấu quá, ngọt dễ sợ luôn.

Đinh Thanh Hải said...

Bài làng tôi làng Chắt Chắt đăng trên tạp chí Hữu Nghị: http://yume.vn/ktsthanhhai/article/tap-chi-huu-nghi-dang-bai-cua-toi.35D4BA55.html

PS: Tạp chí Hữu Nghị là cơ quan ngôn luận của Liên hiệp hội các tổ chức Hữu Nghị, có trụ sợ tại 105A Quán Thánh Ba Đình Hà Nội. Nhiều năm qua, tạp chí đã bám sát các hoạt động của Liên hiệp Hội, đưa tin đầy đủ chính xác về công tác vận động, tập hợp các tầng lớp nhân dân đấu tranh cho hoà bình và phát triển, mở rộng quan hệ đoàn kết, hữu nghị, thúc đẩy hợp tác giữa nhân dân Việt Nam với nhân dân các nước trên thế giới và các tổ chức phi chính phủ nước ngoài.

Đinh Thanh Hải said...

Bài làng tôi làng Chắt Chắt đăng trên tạp chí Hữu Nghị: http://yume.vn/ktsthanhhai/article/tap-chi-huu-nghi-dang-bai-cua-toi.35D4BA55.html

Tám Huế said...

Sao đầu cuối lại mâu thuẩn nhau? Tóm lại, Chắt chắt sống môi trường nước lợ hay nước ngọt?

Sao các bạn QT lại cục bộ địa phương quá vậy cà, nhất quyết không là hến mà chỉ là chắt chắt!?

Tóm lại, tập "các món chế biến từ chắt chắt" là tập con cùa "các món chế biến từ Hến". Mà cái làm tên tuổi con hến bay xa chính là cái mà chắt chắt không có.

Thực ra, người Huế ở SGN cũng hay nấu cơm hến trong các buổi họp mặt, liên hoan, cũng dùng hến nhỏ xuất xứ ở miền nam. Theo mô tả thì cũng giống như chắt chắt, vậy các bạn có đòi đổi tên nó không vậy?

cheers,

Đinh Thanh Hải said...

Chào Tám Huế,

Bài viết này không đơn thuần là nói về cái món ăn, nó cao hơn ... bạn hiểu không ?

Đọc bài tôn trọng tác giả: http://thuyhuongduong.com/vi/news/Co-gi-hay/Ton-trong-tac-gia-hay-la-93/